İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, ABD ile nükleer müzakerelerin yeniden başlatılması durumunda varılacak olası bir anlaşmanın “onurlu bir belge” haline gelebileceğini söyledi. Pezeşkiyan, Tahran’da düzenlediği basın toplantısında, “Müzakere masasına dönmek için iyi niyet ve karşılıklı saygı temelinde hazırız. İran’ın haklarını tanıyan, aynı zamanda uluslararası toplumun endişelerini de dikkate alan bir anlaşma, her iki taraf için de bir onur belgesi olacaktır” ifadelerini kullandı. Açıklama, İran’ın yeni yönetiminin dış politikada ılımlı bir çizgi izleyeceğine yönelik işaretler olarak yorumlanırken, Batılı ülkelerin temkinli iyimserlikle karşıladığı belirtiliyor.
Gelişmenin arka planı
İran ile ABD arasındaki nükleer müzakereler, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı’nın (KOEP) 2018’de dönemin ABD Başkanı Donald Trump tarafından tek taraflı olarak feshedilmesinin ardından kesintiye uğramıştı. Biden yönetimi göreve geldikten sonra anlaşmaya dönüş için dolaylı görüşmelere ev sahipliği yapsa da, İran’ın nükleer programındaki ilerleme ve taraflar arasındaki güvensizlik nedeniyle müzakereler tıkanmıştı. Pezeşkiyan’ın selefi İbrahim Reisi’nin sertlik yanlısı politikalarına kıyasla daha diplomatik bir dil kullanması, uluslararası kamuoyunda yeni bir dönemin kapısının aralanabileceği umudunu doğurdu. Ancak İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, “Anlaşma ancak tüm yaptırımların kaldırılması ve İran’ın uranyum zenginleştirme hakkının tanınması koşuluyla mümkündür” diyerek kırmızı çizgilerini korudu.
Uzmanlara göre Pezeşkiyan’ın bu açıklaması, iç politikada reformist kanadı memnun etmeye yönelik bir adım olabileceği gibi, aynı zamanda ABD Başkanı Joe Biden yönetimine de bir sinyal niteliği taşıyor. İran ekonomisinin ağır yaptırımlar altında zor günler geçirdiği bir dönemde, anlaşma umudunun canlanması petrol ihracatı ve döviz kurları üzerinde olumlu etkiler yaratabilir. Ancak İran Devrim Muhafızları ve muhafazakâr kesimler, ABD ile herhangi bir anlaşmaya sıcak bakmadıklarını sık sık dile getiriyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Olası bir ABD-İran anlaşması, yalnızca ikili ilişkileri değil Ortadoğu’nun güvenlik dengelerini de doğrudan etkileme potansiyeli taşıyor. İran’ın nükleer programının sınırlandırılması, İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bölgesel aktörlerin güvenlik endişelerini azaltabileceği gibi, Tahran’ın uluslararası sisteme entegrasyonunu da hızlandırabilir. Öte yandan, ABD’nin Çin ve Rusya ile rekabetinin yoğunlaştığı bir dönemde, Ortadoğu’da istikrar sağlanması Washington’ın stratejik öncelikleri arasında yer alıyor. Avrupa Birliği de anlaşma sürecine yeniden dahil olmak için İran’la temaslarını artırmış durumda. Fransa ve Almanya, İran’ın uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60’ın altına çekmesi ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’na (UAEA) tam erişim izni vermesi halinde yaptırımların kademeli olarak kaldırılmasını öngören bir yol haritası üzerinde çalışıyor.
Pezeşkiyan’ın “onur belgesi” vurgusu, İran’ın müzakere masasına eli boş dönmeyeceği mesajını taşırken, Biden yönetiminin de seçim öncesi dış politikada bir başarıya ihtiyaç duyduğu yorumları yapılıyor. Ancak Kongre’deki Cumhuriyetçi kanat, İran’a karşı sert duruşun sürdürülmesini savunuyor. Bu nedenle anlaşmanın siyasi zemini hâlâ kırılgan görünüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran’a yönelik yaptırımların hafifletilmesi veya kaldırılması halinde ekonomik ilişkilerde canlanma bekleyebilir. Doğalgaz ve petrol ticareti başta olmak üzere enerji alanında işbirliği derinleşebilir. Ayrıca Suriye ve Irak’ta istikrar arayışları, Tahran-Washington yakınlaşmasından olumlu etkilenebilir. Ancak Türkiye’nin İran’la tarihsel rekabeti ve PKK/PYD gibi terör örgütlerine karşı ortak mücadele konusunda yaşanan görüş ayrılıkları, anlaşma sürecinin seyrine bağlı olarak yeniden gündeme gelebilir. Ankara, anlaşma görüşmelerinin dışında kalmamak ve bölgesel çıkarlarını korumak için sürece dahil olma arayışını sürdürüyor.
