İran, ABD ve İsrail'in askeri saldırıları sonucu hasar gören nükleer tesislerine Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) denetçilerinin girmesine izin vermeyeceğini duyurdu. Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, başkent Tahran'da düzenlediği haftalık basın toplantısında, 'IAEA Genel Direktörü ile bir görüşmemiz olmadı ve ajansın İran'ın ABD ve Siyonist rejim tarafından hasar verilen nükleer tesislerinde inceleme yapması yönünde bir planımız da yok' ifadelerini kullandı. Bekayi, söz konusu saldırıları 'ABD ve Siyonist rejimin askeri saldırganlığı' olarak nitelendirirken, İran'ın ulusal güvenlik hassasiyetleri nedeniyle bu tesislerin denetime açılmayacağını vurguladı. Açıklama, İran'ın nükleer programına ilişkin uluslararası endişelerin yeniden alevlenmesine yol açtı.
Gelişmenin arka planı
İran'ın nükleer tesislerine yönelik son saldırılar, ABD ve İsrail arasında bölgede ortak askeri tatbikatların arttığı bir dönemde gerçekleşti. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, daha önce İran'ın nükleer programını 'varoluşsal bir tehdit' olarak tanımlamış ve bu programı durdurmak için gerekirse tek taraflı askeri harekâta başvuracağını ima etmişti. ABD yönetimi ise İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerine ilişkin endişelerini dile getirirken, doğrudan bir saldırıyı kabul etmedi. Bununla birlikte, İran Dışişleri Bakanlığı'nın yaptığı açıklamada, söz konusu saldırıların izlerinin silinmesi amacıyla tesislerin yeniden inşa edildiği ve bu süreçte dış denetime kapalı olacağı belirtildi.
IAEA ile İran arasındaki ilişkiler, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (JCPOA) ABD'nin 2018'de tek taraflı olarak çekilmesiyle bozulmuştu. 2021'den bu yana Viyana'da yürütülen müzakerelerde anlaşmaya varılamazken, İran uranyum zenginleştirme oranını yüzde 60'a çıkararak anlaşmadaki taahhütlerini ihlal etti. IAEA'nın son raporlarına göre, İran ve ajans arasındaki işbirliği eksikliği, özellikle yeraltı tesisleri ve yeni santrifüjlerin kurulumu konusunda denetimlerin aksamasına yol açtı. Tahran yönetimi, bu tesislerin askeri saldırılar nedeniyle hasar gördüğünü iddia ederken, uzmanlar bu iddianın bağımsız olarak doğrulanamadığını belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran'ın IAEA denetçilerini geri çevirme kararı, Orta Doğu'da zaten gergin olan atmosferi daha da kızıştırabilir. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi bölge ülkeleri, İran'ın nükleer programından duydukları endişeyi sık sık dile getirirken, İsrail bu durumu kendi güvenliğine yönelik en büyük tehditlerden biri olarak görüyor. ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, İran'a yönelik yaptırımları sürdürüyor ancak diplomatik bir çözüm için kapıyı açık tutuyor. Avrupa Birliği ve BM Güvenlik Konseyi'nin daimi üyeleri, İran'ın nükleer faaliyetlerinin şeffaf olması gerektiğini ve IAEA'nın tesislere erişiminin engellenmesinin kabul edilemez olduğunu vurguluyor.
Rusya ve Çin ise bu konuda daha temkinli bir tutum izliyor; Moskova ve Pekin, İran'ın güvenlik endişelerini anlayışla karşıladıklarını ancak uluslararası hukuka uyulması gerektiğini belirtiyor. İran'ın bu hamlesi, nükleer silahlanma yarışını tetikleyebileceği gerekçesiyle uluslararası toplumda endişeyle karşılanıyor. Uzmanlar, Tahran yönetiminin bu adımıyla IAEA üzerinde baskı kurarak daha fazla taviz koparmayı hedeflediğini savunuyor. Ancak IAEA'nın denetim mekanizmalarını devre dışı bırakmak, İran'ın uluslararası alanda daha da yalnızlaşmasına yol açabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'ın nükleer programına ilişkin gelişmeleri yakından izliyor. Komşusu İran'da yaşanacak bir kriz, sınır güvenliğinden enerji arzına kadar birçok alanda Ankara'yı doğrudan etkileyebilir. Türkiye, nükleer silahların yayılmasına karşı prensip olarak mesafeli olmakla birlikte, İran'ın barışçıl nükleer enerji hakkını savunuyor. Ancak IAEA denetimlerinin engellenmesi, Türkiye'nin nükleer enerji alanındaki uluslararası işbirliklerini (Akkuyu NGS gibi) de gölgeleyebilir. Bölgesel güç dengesi açısından bakıldığında, İran'ın nükleer programı üzerindeki belirsizlik Körfez ülkeleriyle ilişkileri etkileyebilir ve Türkiye'nin de içinde bulunduğu enerji jeopolitiğini yeniden şekillendirebilir.
