İran, on yıllardır süren rekabetler, yanlış hesaplamalar ve bölgesel güç mücadelelerinin kıskacında, bugün Ortadoğu'nun en tehlikeli çatışma hatlarından birinin merkezinde yer alıyor. 1953'teki CIA destekli darbeden, 1979 İslam Devrimi'ne, 1980'lerdeki İran-Irak Savaşı'ndan 2020'de Kasım Süleymani'nin öldürülmesine kadar uzanan bir dizi olay, ülkenin güvenlik paradigmasını ve bölgesel hırslarını şekillendirdi. Bugün İran, nükleer programı, vekil güçleri ve düşmanlarıyla yaşadığı gerilimlerle, büyük bir savaşın eşiğinde görünüyor. Bu makale, İran'ın savaş yolculuğunun tarihsel kökenlerini, kritik dönüm noktalarını ve mevcut durumu analiz ediyor.
Geçmişin Gölgesi: Darbeden Devrime
İran'ın bugünkü çatışmacı dış politikasının temelleri, Batı'nın ve özellikle ABD'nin geçmişteki müdahalelerine dayanıyor. 1953 yılında, İngiliz ve Amerikan istihbaratlarının ortaklaşa düzenlediği bir darbeyle, demokratik yollarla seçilmiş Başbakan Muhammed Musaddık devrildi ve Şah Muhammed Rıza Pehlevi iktidara getirildi. Musaddık'ın petrol endüstrisini millileştirme girişimi, Batı'nın çıkarlarına tehdit olarak görülmüş ve bu müdahale, İran'da uzun süreli bir yabancı düşmanlığı tohumu ekmişti. Bu olay, 1979'da Şah rejimini deviren İslam Devrimi'nin ideolojik temelini oluşturdu. Devrimin lideri Ayetullah Humeyni, Batı emperyalizmine karşı bağımsız ve İslami bir yönetim kurma sözü vererek, İran'ı yalnızca bir ülke değil, aynı zamanda küresel bir direniş hareketinin merkezi haline getirdi.
Savaş ve Nükleer Program: İran'ın Güvenlik İkilemi
Devrimden hemen sonra, 1980'de Irak'ın Saddam Hüseyin'inin İran'a saldırmasıyla başlayan ve sekiz yıl süren İran-Irak Savaşı, İran'ın güvenlik algısını derinden etkiledi. Kimyasal silahların kullanıldığı bu savaşta, uluslararası toplumun İran'a karşı kayıtsız kalması, Tahran'ın kendi savunma kapasitesini geliştirme ve bağımsız bir askeri güç oluşturma kararlılığını artırdı. Bu bağlamda, nükleer program İran için yalnızca enerji ihtiyacı değil, aynı zamanda rejimin bekasını garanti altına alacak bir koz olarak görüldü. 2002'de nükleer faaliyetlerinin ortaya çıkmasıyla başlayan kriz, uluslararası yaptırımlara ve diplomatik çıkmazlara yol açtı. 2015'te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) kısa bir umut yaratsa da, 2018'de ABD'nin tek taraflı çekilmesi ve “maksimum baskı” politikası, anlaşmayı çökertti. Bugün İran, nükleer silah edinmeye en yakın olduğu dönemde; Batılı istihbarat raporları, ülkenin %60'a kadar zenginleştirilmiş uranyum ürettiğini ve bu oranın silah yapımına teknik olarak çok yakın olduğunu belirtiyor.
Vekil Savaşları: Bölgesel Rekabet ve Bugünkü Kriz
İran'ın etki alanı, nükleer programla sınırlı değil. Ülke, Lübnan'daki Hizbullah, Suriye'deki Beşar Esad rejimi, Irak'taki Haşdi Şabi ve Yemen'deki Husiler gibi bir dizi vekil güç aracılığıyla bölgesel nüfuzunu genişletti. Bu ağ, İran'ın “ön savunma” doktrini çerçevesinde, tehditleri sınırlarından uzakta tutmayı ve Suudi Arabistan, İsrail ve ABD gibi rakiplerine karşı caydırıcılık sağlamayı amaçlıyor. 2015'te Yemen'deki Husilere verilen askeri destek, Suudi Arabistan'la vekalet savaşı başlatırken; Suriye'de 2011'den beri süren iç savaşta Esad'ın yanında yer almak, İran'ın Akdeniz'e açılan stratejik bir koridor oluşturmasına imkan tanıdı. Ancak bu genişlemeci politika, İran'ın maliyetlerini artırdı ve bölgesel düşmanlıkları derinleştirdi. İsrail, İran'ın nükleer tesislerine ve askeri komutanlarına yönelik suikastlar ve hava saldırıları düzenleyerek, Tahran'ın “kılıçları” ile doğrudan mücadele etmekten çekinmiyor. Son olarak, 2024 yılında İsrail'in Suriye'deki İran konsolosluğuna düzenlediği saldırı, iki ülkeyi doğrudan çatışmanın eşiğine getirdi. İran'ın misillemesi ve İsrail'in karşılığı, bölgeyi yeni bir savaşın uçurumuna sürükledi; bu gerilim, Hamas, Hizbullah ve Husi milislerinin dahil olduğu geniş bir cepheye yayılarak, 2023'te başlayan Gazze savaşıyla birleşti.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'daki gerilimlerin tırmanması, Türkiye için ciddi güvenlik ve ekonomik riskler barındırıyor. Türkiye, İran'la uzun bir kara sınırını paylaşıyor; sınır güvenliği ve göç akınları, bu gerilimden doğrudan etkilenebilir. Ayrıca, Türkiye'nin enerji ihtiyacının önemli bir kısmını karşıladığı İran doğalgazı, olası bir çatışmada kesintiye uğrayabilir. Bölgesel düzeyde, İran-İsrail çatışması, Türkiye'nin de dahil olduğu ittifak dinamiklerini zorlayabilir; Ankara, hem İran'la hem de Batı ile ilişkilerini dengelemek zorunda kalabilir. Kuzey Irak'taki PKK varlığına karşı yürütülen operasyonlarda İran'ın tutumu belirleyici; Tahran'ın Ankara'ya yönelik desteği veya engellemeleri, Türkiye'nin güvenlik stratejisini etkileyebilir. Bu nedenle, Türkiye'nin diplomatik girişimleri ve bölgesel istikrarı koruma çabaları, bu krizin seyrinde belirleyici olabilir.
