İran ile Batı arasındaki nükleer müzakerelerde son dönemde yaşanan diplomatik hareketlilik, barış treninin raylarda kaldığını ancak önündeki yokuşun oldukça dik olduğunu gösteriyor. ABD Başkan Yardımcısı JD Vance ve İslam Cumhuriyeti'nin üst düzey yetkilileri arasında İsviçre'de gerçekleşen ilk toplantı, tarafların diyalog kanallarını açık tutma niyetinde olduğunu ortaya koydu. Ancak görüşmenin ardından yapılan açıklamalar, önümüzdeki süreçte uranyum zenginleştirme seviyeleri, yaptırımların kademeli olarak kaldırılması ve bölgesel güvenlik garantileri gibi teknik detayların müzakere edilmesinin büyük zorluklar içerdiğini gösteriyor.
Görüşmelerin Arka Planı ve Tarafların Pozisyonları
Vance'in başkanlığındaki ABD heyeti, Tahran yönetimine uranyum zenginleştirme programının tamamen şeffaf hale getirilmesi ve uluslararası denetimlere izin verilmesi koşuluyla yaptırımların hafifletilebileceği sinyalini verdi. İran tarafı ise ekonomik ablukanın tamamen kaldırılması ve nükleer enerji alanındaki egemenlik haklarının tanınması konusunda ısrarcı. Uzmanlar, taraflar arasındaki güven eksikliğinin en büyük engel olduğunu vurguluyor. Özellikle ABD'nin eski Başkan Donald Trump döneminde nükleer anlaşmadan tek taraflı çekilmesi, Tahran'da Washington'un vaatlerine duyulan güveni derinden sarmış durumda. İranlı müzakereciler, bu nedenle her adımda somut ve geri döndürülemez taahhütler talep ediyor.
Öte yandan İran'ın bölgesel müttefikleri Yemen'deki Husiler, Lübnan'daki Hizbullah ve Suriye'deki gruplar da görüşmelerin dolaylı tarafları konumunda. Tahran yönetimi, bu grupların çıkarlarını da masada tutmaya çalışırken ABD, İran'ın bölgesel nüfuzunun sınırlandırılmasını istiyor. Bu durum, müzakereleri daha da karmaşık hale getiriyor. Taraflar arasındaki temasların gizlilik içinde yürütülmesi, kamuoyuna yansıyan bilgilerin sınırlı olmasına neden oluyor. Ancak İsviçre'deki toplantının ardından her iki tarafın da “yapıcı” ifadesini kullanması, diplomasiye şans verildiğini gösteriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Petrol Fiyatları ve İsrail Faktörü
İran ile ABD arasındaki olası bir anlaşma, küresel enerji piyasalarında dalgalanmalara yol açabilir. İran’ın yaptırımlar altındaki petrol ihracatı, anlaşma durumunda günlük 1-1,5 milyon varil artış potansiyeli taşıyor. Bu da petrol fiyatlarında aşağı yönlü bir baskı oluşturabilir. Suudi Arabistan ve BAE gibi Körfez ülkeleri, İran’ın piyasaya dönüşünü endişeyle izlerken, Rusya ise kendi pazar payını korumak için alternatif arayışlara girebilir. Bölgesel dengeler açısından en kritik aktör ise İsrail. Tel Aviv yönetimi, İran’ın nükleer kapasitesini sınırlayacak herhangi bir anlaşmaya sıcak bakmakla birlikte, Tahran’ın bölgesel milis güçlerini desteklemesine karşı askeri seçenekleri masada tutuyor. ABD'nin İsrail'e baskı yaparak gerilimi düşürmeye çalıştığı belirtiliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran ile ABD arasındaki barış süreci, Türkiye için hem fırsat hem risk barındırıyor. Anlaşma sağlanması durumunda, enerji maliyetlerinin düşmesi ve İran'la ticaretin önündeki engellerin kalkması Ankara’ya ekonomik kazanç sağlayabilir. Ancak İran’ın bölgesel nüfuzunun zayıflaması, Suriye ve Irak’ta Türkiye’nin manevra alanını genişletebilir. Öte yandan, müzakerelerin başarısız olması ve gerilimin tırmanması, Türkiye’nin güney sınırında yeni bir göç dalgasına ve güvenlik tehdidine yol açabilir. Ankara, bu nedenle süreci yakından takip etmekte ve taraflarla diyalog kanallarını açık tutmaktadır.
