ABD'nin Çarşamba gecesi başlattığı yeni hava saldırıları, İran yönetimini 'varoluş savaşı' ilanına ve nükleer anlaşmanın çöktüğü açıklamasına itti. İran'ın stratejik liman kentleri Bender Abbas, Çabahar ve güneybatıdaki Ahvaz'da patlama sesleri duyulurken, Tahran yönetimi saldırıların anlaşmayı geçersiz kıldığını ve ülkenin varlığına yönelik bir tehdit olarak algılandığını duyurdu. Görgü tanıkları, özellikle Bender Abbas'ta hava savunma sistemlerinin devreye girdiğini ve yoğun uçak sesleri işitildiğini bildirdi.
Anlaşma Çöktü Mü?
İran Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan yazılı açıklamada, 'ABD'nin bu saldırıları, 2015 Nükleer Anlaşması'nın (Kapsamlı Ortak Eylem Planı - KOEP) geriye dönülmez şekilde ihlali ve çöküşüdür' ifadelerine yer verildi. Açıklamada ayrıca, İran'ın artık anlaşmanın hiçbir hükmüyle bağlı olmadığı ve kendi savunma ve caydırıcılık mekanizmalarını devreye sokacağı vurgulandı. Bu açıklama, uluslararası toplumda endişe yaratırken, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini daha önce hiç olmadığı kadar hızlandırabileceği yorumlarına yol açtı. Uzmanlar, İran'ın bu adımının bölgede yeni bir silahlanma yarışını tetikleyebileceği uyarısında bulunuyor.
Saldırıların Boyutu
ABD Savunma Bakanlığı (Pentagon) tarafından yapılan kısa açıklamada, saldırıların İran'ın askeri altyapısını hedef aldığı ve 'provokasyonlara yanıt' niteliği taşıdığı belirtildi. Ancak İran kaynakları, saldırılarda sivil yerleşimlerin de vurulduğunu ve çok sayıda can kaybı olduğunu iddia etti. Bağımsız kaynaklar, özellikle Çabahar'daki askeri üslerin ağır hasar aldığını doğrularken, Bender Abbas'taki petrol tesislerinin çevresinde de patlamalar meydana geldiği bildirildi. Saldırıların, İran'ın İsrail'e yönelik son füze denemelerine ve Yemen'deki Husilere desteğine misilleme olduğu yönünde yorumlar yapılıyor. Bölge ülkeleri, gelişmeleri endişeyle takip ederken, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri çatışmanın yayılmasından duydukları kaygıyı dile getirdi.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD-İran arasındaki bu yeni gerilim, başta Hürmüz Boğazı olmak üzere küresel enerji arzını tehdit ediyor. Petrol fiyatları saldırı haberleri sonrası %5'in üzerinde yükselirken, uluslararası denizcilik şirketleri bölgedeki geçişler için alternatif rotalar aramaya başladı. Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler taraflara itidal çağrısı yaparken, Rusya ve Çin'in İran'a verdikleri destek, çatışmanın daha geniş bir küresel krize dönüşebileceğine işaret ediyor. Uzmanlar, İran'ın 'varoluş savaşı' retoriğinin, Körfez ülkelerini ve hatta NATO'yu doğrudan çatışmanın içine çekebileceği uyarısında bulunuyor. Özellikle İsrail'in, İran nükleer tehdidine karşı önleyici saldırılar düzenleme ihtimali, bölgedeki kırılganlığı daha da artırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin güney sınırında doğrudan bir sıcak çatışma riskini gündeme getiriyor. Türkiye, İran'la enerji ticareti ve komşuluk ilişkileri nedeniyle bu krizden olumsuz etkilenecek ülkelerin başında geliyor. Sınır güvenliği ve olası bir mülteci akını, Türk iç güvenliğini tehdit ederken; enerji fiyatlarındaki artış, zaten yüksek olan cari açığı daha da büyütebilir. Ayrıca, ABD ile İran arasındaki gerginlik, Türkiye'nin NATO müttefiki olarak bir pozisyon almasını zorunlu kılabilir ve Ankara'yı, hem Batı ile ilişkilerini hem de bölgesel çıkarlarını dengelemekte zorlayabilir.
