İran, Amerika Birleşik Devletleri ile yürütülen müzakereler kapsamında 60 günlük bir geçici anlaşma taslağı üzerinde mutabakata varıldığını açıkladı. Taslak anlaşma, İran'a yönelik petrol yaptırımlarının kaldırılmasını, ülkenin nükleer faaliyetlerine belirli sınırlamalar getirilmesini ve ABD tarafından dondurulan İran varlıklarının serbest bırakılmasını öngörüyor. İran Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan yazılı açıklamada, anlaşmanın henüz nihai olmadığı ve tarafların teknik detayları sonuçlandırmak için çalıştığı belirtildi. Bu gelişme, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) yeniden canlandırılmasına yönelik dolaylı müzakerelerin aylardır devam ettiği bir dönemde yaşanıyor.
Anlaşmanın kapsamı ve detayları
Taslak anlaşma, İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'tan yüzde 3,67'ye düşürmesini ve halihazırda yüzde 60 seviyesinde zenginleştirilmiş stoklarını seyreltmesini öngörüyor. Ayrıca, İran'ın gelişmiş santrifüjlerin bir kısmını sökmesi ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) ani teftişlerine izin vermesi de anlaşmanın diğer maddeleri arasında yer alıyor.
Buna karşılık ABD, İran'ın ham petrol ihracatına yönelik yaptırımları askıya almayı ve İran'ın yurtdışındaki bankalarda dondurulmuş olan yaklaşık 7 milyar dolarlık varlığını serbest bırakmayı taahhüt ediyor. İranlı yetkililer, bu varlıkların insani ihtiyaçlar ve gıda ithalatı için kullanılacağını ifade etti.
Anlaşma, 60 günlük bir geçiş dönemini kapsıyor ve bu süre içinde taraflar, KOEP'in tam olarak uygulanmasına yönelik kalıcı bir çerçeve üzerinde müzakere etmeyi planlıyor. İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan, yaptığı açıklamada "Bu, bir nihai anlaşma değil, ancak güven artırıcı bir adımdır. Her iki taraf da taahhütlerini yerine getirirse, kapsamlı bir anlaşmaya varılması mümkün olabilir" dedi.
Bölgesel ve küresel yansımalar
Anlaşma, Orta Doğu'da geniş yankı uyandırdı. İsrail, İran'ın nükleer programına yönelik kısıtlamaları yetersiz bularak anlaşmaya karşı çıkarken, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri temkinli bir iyimserlikle yaklaşıyor. Analistler, anlaşmanın İran'ın bölgesel nüfuzunu artırabileceği yorumunda bulunuyor.
Enerji piyasaları, İran petrolünün yaptırımsız olarak küresel pazara dönme olasılığını fiyatlamaya başladı. Brent petrol fiyatları, anlaşma haberinin ardından yüzde 3 oranında geriledi. Uluslararası Enerji Ajansı, İran'ın günlük 1,5 milyon varil ek üretim kapasitesiyle piyasaya dönmesinin petrol fiyatları üzerinde aşağı yönlü baskı yaratabileceğini belirtiyor.
Avrupa Birliği, anlaşmayı olumlu karşılarken, ABD Kongresi'ndeki Cumhuriyetçiler anlaşmaya şiddetle karşı çıkıyor. Eski Başkan Donald Trump döneminde KOEP'ten çekilen ABD, şimdi Başkan Joe Biden yönetimi altında dolaylı müzakereler yürütüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile ABD arasındaki bu anlaşmayı yakından takip ediyor. Ankara, uzun süredir İran yaptırımlarının Türk ekonomisi üzerindeki olumsuz etkilerini dile getiriyordu. Anlaşmanın hayata geçmesi halinde, Türkiye'nin İran'dan doğal gaz ve petrol ithalatında kolaylık sağlanabilir. Ayrıca, İran varlıklarının serbest bırakılması, Türk bankaları aracılığıyla yapılacak ticari işlemleri hızlandırabilir. Bölgesel olarak, İran'ın ekonomik rahatlaması, Suriye ve Irak'taki güç dengelerini etkileyebilir. Bununla birlikte, anlaşmanın kalıcı olmaması durumunda jeopolitik riskler yeniden artabilir. Türkiye, bu süreçte hem Washington hem de Tahran ile dengeli bir diplomasi yürütmeye özen gösterecektir.
