İran yönetimi, ABD'nin 12 Temmuz'da İran hedeflerine yönelik gerçekleştirdiği yeni hava saldırılarının, son dönemde yürütülen diplomatik çabaları "anlamsız kıldığını" açıkladı. Tahran'dan yapılan yazılı açıklamada, "Bu saldırılar, müzakerelerin yeniden başlamasını hedefleyen tüm girişimleri geçersiz kılmıştır" ifadelerine yer verildi. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) ise söz konusu operasyonun, bölgedeki Amerikan güçlerine yönelik artan tehditlere karşılık olarak düzenlendiğini belirtti. Saldırılarda İran Devrim Muhafızları'na ait olduğu öne sürülen askeri tesislerin vurulduğu bildirildi.
Gelişmenin arka planı
ABD ve İran arasındaki gerilim, özellikle 2023 sonlarından itibaren İsrail-Hamas savaşının bölgeye yayılmasıyla yeniden tırmanışa geçmişti. Yemen'deki Husilerin Kızıldeniz'de ticari gemilere yönelik saldırıları, ABD'nin İran'a yönelik doğrudan askeri müdahalesini tetikleyen başlıca faktörlerden biri olmuştu. Son olarak, 12 Temmuz 2024'te ABD savaş uçakları, İran'ın doğusundaki Kirman eyaletinde bulunan ve Devrim Muhafızları'na ait olduğu belirtilen bir füze üssünü hedef aldı.
Bu operasyonun ardından İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Nasır Kenani, düzenlediği basın toplantısında, "ABD'nin açıklamasındaki 'meşru müdafaa' söylemi kabul edilemez. Bu saldırılar, Umman ve Katar arabuluculuğunda yürütülen dolaylı müzakerelerin henüz daha başlamadan sona ermesine neden olmuştur" dedi. Kenani ayrıca, ABD'nin bölgedeki askeri varlığının istikrarsızlığı derinleştirdiğini vurgulayarak, "Bu tür eylemler, yalnızca İran'ın nükleer programı konusundaki diplomasiyi değil, aynı zamanda bölgesel güvenlik iş birliği umutlarını da yok etmektedir" ifadelerini kullandı.
Bölgesel veya küresel boyut
ABD'nin son saldırıları, sadece ikili ilişkilerde değil, bölgesel güç dengelerinde de yeni bir kırılma noktası yaratma potansiyeli taşıyor. İran'ın bu hamleye misilleme yapma olasılığı, Irak, Suriye ve Yemen'deki vekil güçler aracılığıyla gerilimi daha da artırabilir. Öte yandan, ABD'nin saldırının hemen ardından BM Güvenlik Konseyi'ne bilgi vermemesi ve uluslararası toplumdan henüz kayda değer bir tepki gelmemesi, mevcut kriz diplomasisinin ne denli kırılgan olduğunu gözler önüne seriyor.
Uzmanlara göre, bu gelişme İran'ın nükleer müzakerelere dönme ihtimalini neredeyse sıfırladı. Viyana'da devam eden nükleer diyalog da fiilen askıya alınmış durumda. Buna ek olarak, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, ABD-İran çatışmasının kendi topraklarına sıçramasından endişe ediyor. Bölge ülkeleri, tırmanan bu sarmalın bir an önce durdurulması için çağrıda bulunsa da, taraflar arasındaki güven eksikliği en büyük engel olarak duruyor. Özellikle İran'ın yeni Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın seçim kampanyasında vaat ettiği "dışa açılım" politikasının, bu tür askeri operasyonlarla baltalanması, Tahran'daki ılımlı kanadın elini zayıflatıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran geriliminin yeniden tırmanması, Türkiye'nin çok yönlü dış politikasını doğrudan etkiliyor. Türkiye, bir yandan ABD ile stratejik müttefiklik ilişkisini sürdürürken, diğer yandan İran'la enerji ve ticaret bağlarını korumaya çalışıyor. Yaşanan bu son kriz, Türkiye'nin bölgede arabuluculuk rolünü zorlaştırıyor. Ayrıca, İran'a yönelik yaptırımların ve askeri harekatların artması, Türkiye'nin doğal gaz ve petrol ithalatında İran'a olan bağımlılığı nedeniyle ekonomik sonuçlar doğurabilir. Güvenlik boyutunda ise, İran'ın olası bir misillemesi halinde Suriye ve Irak'ta istikrarsızlığın artması, Türkiye'nin sınır güvenliğini tehdit eden yeni riskler yaratabilir.
