İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Nasır Kenani Keşaverz, El Cezire'ye verdiği mülakatta ülkesinin ABD ile nükleer anlaşma ve bölgesel gerilimlerin azaltılması konusunda 'ilerlemeye hazır' olduğunu açıkladı. Ancak Keşaverz, diplomasinin tek yol olduğunu belirterek, ABD'nin öncelikle İsrail'in Lübnan'a yönelik saldırılarını durdurması gerektiğini söyledi. İranlı yetkili, 'Biz müzakere masasına dönmeye hazırız, ancak önce ateşkes sağlanmalı ve bölgesel gerginlik düşürülmelidir' dedi. Keşaverz'in bu açıklaması, İran'ın yeni Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın Batı ile yapıcı diyaloğu önceleyen profilinin de etkisiyle, Tahran yönetiminin Washington ile dolaylı görüşmelere yeniden başlama sinyali olarak yorumlandı.
Anlaşma zemini ve tarafların tutumu
İran ve ABD arasındaki nükleer müzakereler 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) 2018'de ABD'nin tek taraflı çekilmesiyle askıya alınmıştı. Joe Biden yönetimi göreve geldiğinde anlaşmaya dönüş için sinyaller verse de, altı tur dolaylı görüşme (Viyana müzakereleri) kesintiye uğradı. İran'ın uranyum zenginleştirme seviyesini %60'a çıkarması ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) denetimlerini kısıtlaması, Batılı ülkelerin yeni yaptırımlar uygulamasına neden oldu. Keşaverz'in son açıklamaları, özellikle Pezeşkiyan hükümetinin ekonomik krizle mücadele için yaptırımların hafifletilmesini hedeflediği bir dönemde geldi.
İranlı diplomat, 'Diplomasi her zaman önceliğimiz olmuştur, ancak ABD önce Lübnan'daki saldırıları durdurmalı ve İsrail'in bölgedeki provokasyonlarını sonlandırmalıdır' ifadelerini kullandı. Bu söylem, İran'ın Filistin ve Lübnan'daki müttefik grupları (Hamas ve Hizbullah) destekleme politikasıyla uyumlu. Keşaverz, ayrıca İran'ın nükleer faaliyetlerinin barışçıl olduğunu ve UAEA ile işbirliğine devam ettiklerini ancak 'siyasi baskı altında taviz vermeyeceklerini' sözlerine ekledi.
Bölgesel ve küresel boyut
İran-ABD ilişkilerinin seyri, sadece nükleer dosyayı değil, aynı zamanda Gazze savaşı, Yemen'deki Husiler, Suriye'deki İran varlığı ve Lübnan'daki Hizbullah faaliyetlerini de etkiliyor. Keşaverz'in bu çıkışı, ABD'li yetkililerin Körfez ülkeleri aracılığıyla İran'a mesaj gönderdiği bir döneme denk geldi. Washington, İran'ı Rusya'ya balistik füze tedarik etmekle suçlarken, Tahran bu iddiaları reddediyor. Öte yandan, İsrail'in Gazze saldırıları ve Hizbullah ile sınır çatışmaları, bölgesel bir savaş riskini artırıyor. Keşaverz'in 'İsrail'in saldırganlığı durmadan anlaşma olmaz' ısrarı, İran'ın müzakereleri bir pazarlık kozu olarak kullandığını gösteriyor.
ABD Dışişleri Bakanlığı'ndan henüz resmi bir yanıt gelmezken, analistler Washington'un öncelikli olarak Gazze ateşkesini sağlamaya çalıştığını, İran ile müzakerelerin ise arka planda ilerlediğini belirtiyor. Keşaverz'in açıklamaları, Tahran'ın Batı ile doğrudan temas kanallarını açma niyetinde olduğunu ancak bunu bölgesel krizlerden ayrıştırmadığını ortaya koyuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın ABD ile olası bir anlaşmaya sıcak bakması, Türkiye'nin enerji ticareti ve bölgesel istikrar hedefleri açısından olumlu bir sinyal. Türkiye, İran'dan doğalgaz ithal ediyor ve iki ülke arasındaki ekonomik ilişkiler yaptırımlar nedeniyle sınırlı. Anlaşma sağlanması durumunda yaptırımların hafiflemesi, Türk şirketlerine İran pazarında yeni fırsatlar yaratabilir. Ayrıca, İran-ABD geriliminin azalması, Suriye, Irak ve Kafkaslar'da Türkiye'nin manevra alanını genişletebilir. Ancak İran'ın İsrail'e yönelik şartları, Türkiye'nin Filistin ve Lübnan politikalarıyla örtüştüğü için Ankara'nın Tahran ile ortak bir zeminde buluşmasını kolaylaştırabilir. Buna karşın, ABD ile İran arasındaki görüşmelerin sekteye uğraması, bölgesel gerginliği tırmandırabilir ve Türkiye'yi yeni bir sığınmacı krizi veya sınır güvenliği sorunuyla karşı karşıya bırakabilir.
