İran ile Amerika Birleşik Devletleri arasında, yıllardır süren gerginliği sona erdirme amacı taşıyan dolaylı müzakerelerde taraflar 'cesaret verici ilerleme' kaydedildiğini açıklasa da, uzmanlar kırılgan diplomatik çerçevenin kalıcı bir anlaşmaya dönüşmesi için önünde uzun ve çetin bir yol olduğunu vurguluyor. Görüşmelerin odağında, Tahran'ın nükleer programına ilişkin endişeler ve bölgedeki vekil güçler aracılığıyla yürütülen savaşın durdurulması yer alıyor.
Müzakerelerin arka planı ve tıkanma noktaları
İran ve ABD, 2015 nükleer anlaşmasının (JCPOA) 2018'de Washington'un tek taraflı çekilmesiyle çökmesinin ardından ilk kez bu kadar kapsamlı bir görüşme masasına oturdu. Umman ve Katar'ın arabuluculuğunda yürütülen dolaylı müzakerelerde, tarafların talepleri arasında uçurum bulunuyor. ABD, İran'ın yüzde 60'a varan uranyum zenginleştirme seviyesini düşürmesini ve bölgedeki milislere verdiği desteği kesmesini isterken; Tahran ise tüm yaptırımların kaldırılması, rejim güvenliğine yönelik tehditlerin sona ermesi ve nükleer programa ilişkin 'barışçıl' haklarının tanınması konusunda ısrarcı.
Uzmanlara göre, iki taraf arasındaki güvensizlik derin. ABD, İran'ı anlaşmaları bir araç olarak kullanmakla ve taahhütlerini tam olarak yerine getirmemekle suçlarken; İran, Washington'un 'rejim değişikliği' hedefini hiçbir zaman terk etmediğini düşünüyor. Özellikle İsrail'in İran'ın nükleer tesislerine yönelik saldırı tehditleri ve Suudi Arabistan-İran rekabeti, müzakereleri daha da karmaşık hale getiriyor.
Her iki taraf da kamuoyuna 'ilerleme' sinyali verse de, somut adımların atılıp atılmadığı belirsiz. İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emirabdullahiyan, müzakerelerde 'ciddi ve gerçekçi' bir atmosfer olduğunu söylerken; ABD'li yetkililer 'temkinli iyimser' olduklarını ancak henüz bir anlaşmaya varılmadığını ifade ediyor. Analistler, bu tür müzakerelerin aylar hatta yıllar sürebileceğini ve her an çökme riski taşıdığını belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Kendi kendine yeten bir pazar
İran-ABD ilişkilerinin normalleşmesi, sadece ikili ilişkileri değil, tüm Orta Doğu'yu etkileyecek potansiyele sahip. Yemen'deki iç savaş, Suriye'deki İran varlığı, Irak'taki nüfuz mücadelesi ve Lübnan'daki Hizbullah'ın rolü gibi dosyalar, bu görüşmelerin sonucuna bağlı olarak şekillenecek. Öte yandan, küresel enerji piyasaları da yakından izliyor. İran'ın yaptırımlarının kalkması halinde günlük 1-1,5 milyon varil petrolün piyasaya sürülebileceği ve bunun petrol fiyatlarını düşürebileceği belirtiliyor. Ancak Rusya-Ukrayna savaşı nedeniyle zaten dalgalı olan enerji piyasalarında bu durumun yaratacağı etki belirsiz. ABD'nin Çin ile rekabeti bağlamında, Tahran'ın Pekin ve Moskova ile yakınlaşması da Washington'un endişeleri arasında.
Avrupa Birliği ve Körfez ülkeleri, diplomasiyi desteklediklerini açıklasa da, özellikle Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, İran'ın bölgesel yayılmacılığından çekiniyor. İsrail ise müzakerelere açıkça karşı çıkıyor ve askeri seçeneklerin masada olduğunu yineliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran-ABD normalleşmesi, Türkiye için doğrudan güvenlik ve ekonomi boyutları olan kritik bir gelişmedir. Ankara, uzun süredir Tahran'la enerji ticareti ve sınır güvenliği konusunda iş birliği yaparken, ABD yaptırımları nedeniyle bu ilişkiyi dengelemekte zorlanıyordu. Olası bir anlaşma, Türkiye'nin İran'a yönelik yaptırımları delme riskini azaltabilir ve istikrarlı bir enerji tedariki sağlayabilir. Ayrıca, Suriye ve Irak'ta İran destekli grupların faaliyetleri, Türkiye'nin güney sınırında güvenlik tehdidi oluşturuyor; bu grupların kontrol altına alınması Ankara'nın çıkarına olacaktır. Ancak İran'ın bölgesel nüfuzunun meşrulaşması, Türkiye'nin bölgedeki etkinliğini sınırlayabilir.
