Birleşik Krallık'ta büyük demiryolu işletmecilerinin çoğu artık kamu mülkiyetine geçmiş durumda. İşçi Partisi hükümetinin demiryollarını yeniden ulusallaştırma hedefi doğrultusunda attığı adımlar, sektörde önemli bir dönüşümü beraberinde getirdi. Guardian'ın geliştirdiği izleme aracı, hangi operatörlerin kamulaştırıldığını ve bu sürecin hizmet kalitesine nasıl yansıdığını detaylı bir şekilde gözler önüne seriyor. Peki, bu büyük ölçekli kamu mülkiyetine geçiş gerçekten işe yarıyor mu?
Gelişmenin arka planı: Neden kamulaştırma?
Birleşik Krallık demiryolu sektörü, 1990'lı yıllarda özelleştirilmişti. Ancak yıllar içinde artan bilet fiyatları, gecikmeler ve yetersiz hizmet kalitesi, kamuoyunda özelleştirmeye yönelik ciddi bir memnuniyetsizlik yarattı. Pandemi döneminde devletin demiryolu şirketlerine sağladığı acil yardımlar, bu şirketlerin aslında kamu fonlarına ne kadar bağımlı olduğunu ortaya çıkardı. İşçi Partisi'nin 2024 genel seçimlerinde vaat ettiği ve iktidara gelmesiyle uygulamaya koyduğu yeniden ulusallaştırma planı, Great British Railways (GBR) adı verilen yeni bir kamu kurumu çatısı altında tüm demiryolu altyapısını ve işletmelerini birleştirmeyi hedefliyor. Halihazırda LNER, Northern, Southeastern, TransPennine Express ve ScotRail gibi büyük işletmeciler kamu mülkiyetine geçmiş durumda. Avanti West Coast ve Great Western Railway gibi diğer işletmecilerin de önümüzdeki aylarda kamulaştırılması bekleniyor.
Guardian'ın izleme aracı, her bir operatör için kamulaştırma tarihini, yolcu memnuniyeti verilerini, gecikme oranlarını ve sübvansiyon miktarlarını karşılaştırmalı olarak sunuyor. Örneğin, LNER'in kamuya geçmesinin ardından yolcu memnuniyetinde %5'lik bir artış kaydedildiği ve gecikmelerin azaldığı görülüyor. Ancak Northern'da ise hala ciddi sorunlar yaşanıyor. Bu da kamulaştırmanın tek başına yeterli olmadığını, aynı zamanda yönetim ve yatırım reformları gerektirdiğini ortaya koyuyor.
Bölgesel veya küresel boyut: Ulusallaştırma dalgası ve etkileri
Birleşik Krallık'ın demiryollarında yaşanan bu dönüşüm, sadece iç siyasetle sınırlı kalmıyor; küresel ölçekte ulaşım politikalarına dair önemli bir örnek teşkil ediyor. Dünya genelinde birçok ülke, özelleştirilmiş demiryolu sistemlerini yeniden kamu mülkiyetine almayı tartışıyor. Örneğin Almanya'da Deutsche Bahn'ın kısmi özelleştirmesi tartışmaları sürerken, Fransa'da SNCF'nin kamusal statüsü korunuyor. Bu bağlamda, İngiltere'nin deneyimi, özelleştirme sonrası piyasa başarısızlıklarının kamu müdahalesiyle nasıl düzeltilebileceğine dair canlı bir laboratuvar niteliği taşıyor. Ayrıca, İşçi Partisi'nin bu hamlesi, merkez sol partilerin kamu hizmetlerini yeniden sahiplenme eğiliminin bir yansıması olarak da değerlendirilebilir. Kamu mülkiyetine geçişin maliyeti ve sağladığı faydalar, diğer ülkelerdeki politika yapıcılar için önemli bir referans olacak.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de demiryolu sektörü uzun yıllardır TCDD tarafından kamu tekeli olarak işletiliyor. Ancak son yıllarda hızlı tren hatları ve altyapı yatırımlarıyla dikkat çeken sektör, özel sektör katılımına da kısmen açıldı. İngiltere'deki ulusallaştırma deneyimi, Türkiye'de demiryolu hizmetlerinin kalitesini artırmak isteyen politika yapıcılar için önemli dersler barındırıyor. Özellikle özel sektör işletmeciliğinin getirdiği verimlilik sorunları ve kamu yararının nasıl ön planda tutulabileceği konuları, Türkiye'deki demiryolu reform tartışmalarına ışık tutabilir. Ayrıca, Birleşik Krallık'ın bu hamlesi, küresel ölçekte kamu mülkiyetine yeniden ilginin arttığını gösteriyor. Türkiye'nin de kendi ulaşım politikalarını şekillendirirken bu eğilimi dikkate alması, hem maliyet etkinliği hem de hizmet kalitesi açısından faydalı olabilir.
