İngiltere'nin güney kıyılarında yapılan yeni bir bilimsel araştırma, deniz suyunda yüksek seviyelerde zehirli “sonsuz kimyasallar” (PFAS) tespit edildiğini ortaya koydu. Manş Denizi'nin Solent bölgesinde yürütülen çalışma, bazı noktalarda PFAS seviyelerinin güvenli kabul edilen sınırların 13 katına ulaştığını gösterdi. Kirliliğin büyük ölçüde arıtılmış kanalizasyon sularından kaynaklandığı belirtiliyor.
PFAS kirliliğinin kaynağı ve boyutları
PFAS (per- ve polifloroalkil maddeler), suya, lekeye ve ısıya dayanıklı özellikleri nedeniyle tekstil, mutfak eşyaları, yangın söndürücü köpükler gibi birçok endüstriyel üründe kullanılıyor. “Sonsuz kimyasallar” olarak adlandırılmalarının nedeni, doğada çok yavaş parçalanmaları ve çevrede birikmeleri. Solent bölgesindeki çalışmada, kirliliğin önemli bir kısmının atık su arıtma tesislerinden kaynaklandığı tespit edildi. Arıtma işlemleri PFAS'ları tamamen gideremediği için, bu kimyasallar nehirler ve kanalizasyon deşarjları yoluyla denize ulaşıyor.
Bilim insanları, PFAS'ların bağışıklık sistemine zarar verdiğini, kolesterol seviyelerini yükselttiğini, tiroid hastalıklarına ve bazı kanser türlerine (böbrek ve testis kanseri gibi) yol açtığını belirtiyor. Ayrıca hamile kadınlarda doğum kusurları riskini artırdığı da biliniyor. Dünya Sağlık Örgütü'ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), PFOA türü PFAS'ı “insanlarda kansere neden olan” maddeler arasında sınıflandırdı. İngiliz yetkililer, içme suyunda PFAS limitini litre başına 100 nanogram olarak belirlemiş durumda, ancak Solent'te tespit edilen seviyeler bu limitin çok üzerinde.
Küresel boyut ve önlem çabaları
PFAS kirliliği sadece İngiltere'ye özgü bir sorun değil. Dünya genelinde içme sularında, toprakta, havada ve hatta Antarktika'da bile bu kimyasallara rastlanıyor. Avrupa Birliği, PFAS'ların üretimini ve kullanımını kısıtlamaya yönelik adımlar atarken, ABD'de Çevre Koruma Ajansı (EPA) içme suyunda PFAS seviyelerini sıkılaştırmayı hedefliyor. İngiltere'de Çevre Ajansı, PFAS seviyelerini izlemeye devam ediyor ve kirliliği azaltmak için temiz üretim teknolojilerini teşvik ediyor. Ancak mevcut düzenlemeler, kirliliğin deniz ekosistemi üzerindeki etkilerini tam olarak kontrol altına alabilmiş değil. Uzmanlar, PFAS'ların deniz canlılarında birikerek besin zinciri yoluyla insanlara ulaştığına dikkat çekiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
PFAS kirliliği küresel bir çevre sorunu olup Türkiye de bu tehditten etkilenmektedir. Türkiye'de içme sularında ve denizlerde PFAS seviyelerine dair kapsamlı bir veri bulunmamakla birlikte, endüstriyel faaliyetlerin yoğun olduğu bölgelerde benzer kirliliğin olabileceği değerlendirilmektedir. Marmara Denizi ve İzmit Körfezi gibi kapalı havzalarda kimyasal atıkların birikme riski yüksektir. Türkiye'nin AB'ye uyum sürecinde içme suyu kalitesi standartlarını PFAS'ları da kapsayacak şekilde güncellemesi ve düzenli izleme yapması önem taşımaktadır. Ayrıca, atık su arıtma tesislerinde gelişmiş teknolojilerin kullanılması, bu kimyasalların denizlere ulaşmasını engellemede kritik rol oynayacaktır.
