Dünya genelinde hava kirliliği 2021 yılında sağlıksız seviyelere yükseldi. İsviçre merkezli hava kalitesi izleme kuruluşu IQAir tarafından yayımlanan yeni bir rapora göre, birçok ülkede partikül madde (PM2.5) konsantrasyonları Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) belirlediği sınır değerlerin üzerinde seyretti. Raporda, küresel ölçekte en kötü hava kalitesine sahip ülkeler ve bölgeler sıralanırken, bazı ülkelerin ise nispeten daha temiz hava soluduğu belirtildi. Uzmanlar, hava kirliliğinin özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde ciddi bir halk sağlığı sorunu haline geldiğine dikkat çekiyor.
Raporun Öne Çıkanları ve Metodoloji
IQAir'in 2021 Dünya Hava Kalitesi Raporu, dünya genelinde binlerce izleme istasyonundan toplanan verilere dayanıyor. Rapora göre, 2021 yılında hiçbir ülke DSÖ'nün yeni kılavuz değerlerini karşılayamadı. DSÖ, PM2.5 için yıllık ortalama 5 mikrogram/metreküp (µg/m³) sınırını öneriyor; ancak 2021'de küresel ortalama bu değerin çok üzerinde gerçekleşti. Raporda, Bangladeş ve Çad gibi ülkeler en yüksek PM2.5 seviyeleriyle listenin başında yer alırken, Yeni Kaledonya ve Virjin Adaları gibi bölgeler ise en temiz hava kalitesine sahip oldu. Raporda ayrıca, dünya nüfusunun büyük bir kısmının DSÖ standartlarının altında hava soluduğu vurgulandı.
Hava kirliliğinin başlıca kaynakları arasında fosil yakıt kullanımı, sanayi emisyonları, orman yangınları ve araç trafiği gösteriliyor. Raporda, iklim değişikliğinin hava kirliliği üzerindeki etkisine de dikkat çekildi; sıcak hava dalgaları ve kuraklık, ozon ve partikül madde oluşumunu artırabiliyor. Uzmanlar, hava kalitesi izleme ağlarının genişletilmesi ve emisyon azaltım politikalarının hayata geçirilmesi gerektiğini belirtiyor.
Bölgesel Farklılıklar ve Küresel Eğilimler
Rapor, hava kirliliğinin coğrafi dağılımında belirgin farklılıklar olduğunu ortaya koyuyor. Güney Asya, Orta Doğu ve Afrika'nın bazı bölgeleri en yüksek kirlilik seviyelerine ev sahipliği yaparken, Kuzey Amerika, Avrupa ve Okyanusya'daki birçok ülke daha düşük seviyelerde kaldı. Ancak raporda, Avrupa ve Kuzey Amerika'da da zaman zaman DSÖ sınırlarının aşıldığı, özellikle büyükşehirlerde trafik kaynaklı kirliliğin önemli bir sorun olduğu kaydedildi.
Hava kirliliğinin ekonomik ve sosyal boyutları da raporda ele alınıyor. Dünya Bankası verilerine göre, hava kirliliği küresel GSYİH'nın yüzde 5'ine varan ekonomik kayıplara yol açabiliyor. Ayrıca, hava kirliliği solunum yolu hastalıkları, kalp-damar rahatsızlıkları ve erken ölümlere neden olarak sağlık sistemleri üzerinde baskı oluşturuyor. Raporda, temiz enerjiye geçişin ve sürdürülebilir ulaşım politikalarının hem hava kalitesini iyileştireceği hem de iklim hedeflerine katkı sağlayacağı belirtiliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, hava kirliliği açısından orta-yüksek risk grubunda yer alıyor. Özellikle sanayi bölgeleri ve büyükşehirlerde PM2.5 seviyeleri DSÖ sınırlarının üzerinde seyrediyor. Rapordaki veriler, Türkiye'nin enerji ve ulaşım politikalarında çevresel faktörleri daha fazla dikkate alması gerektiğini gösteriyor. Hava kirliliği, Türkiye'nin iklim değişikliğiyle mücadele taahhütleri ve AB ile ilişkileri açısından da önem taşıyor; zira AB, sınırda karbon düzenlemesi gibi mekanizmalarla hava kalitesi standartlarını ticari bir unsur haline getiriyor. Türkiye'nin yeşil mutabakat sürecine uyumu, hem hava kalitesini iyileştirecek hem de ekonomik rekabet gücünü koruyacaktır.
