İngiltere'de faaliyet gösteren bir düşünce kuruluşu, hükümetin elektrik piyasasına doğrudan müdahale ederek tek alıcı konumuna gelmesi durumunda, İngiltere, İskoçya ve Galler'deki hanelerin yıllık enerji faturalarında yaklaşık 200 sterlin (yaklaşık 7.500 TL) tasarruf sağlanabileceğini öngörüyor. Bu öneri, küresel enerji fiyatlarındaki sert yükselişin ardından hükümetin gaz ve elektrik fiyatlarını birbirinden ayırma planının bir parçası olarak değerlendiriliyor. Raporda, mevcut sistemde elektrik fiyatlarının marjinal üretim maliyeti en yüksek kaynak olan doğalgaza endeksli olduğu, oysa yenilenebilir enerjinin daha düşük maliyetle üretildiği vurgulanıyor. Kamunun tek alıcı olmasıyla, yenilenebilir kaynaklardan üretilen ucuz elektriğin tüketiciye doğrudan yansıtılabileceği belirtiliyor.
Gelişmenin arka planı: Enerji piyasasında reform ihtiyacı
Common Weal adlı düşünce kuruluşu tarafından hazırlanan raporda, Birleşik Krallık'taki mevcut elektrik piyasası yapısının tüketiciler aleyhine çalıştığı savunuluyor. Halihazırda elektrik toptan satış fiyatı, en pahalı üretim kaynağı olan doğalgaz santrallerinin marjinal maliyetine göre belirleniyor. Bu durum, rüzgar ve güneş gibi düşük maliyetli yenilenebilir kaynaklardan üretilen elektriğin de aynı yüksek fiyattan satılmasına yol açıyor. Hükümetin 'tek alıcı' modeliyle (single buyer model), yenilenebilir enerji üreticileriyle uzun vadeli sabit fiyatlı sözleşmeler yaparak düşük maliyetli elektriği hanelere yansıtabileceği ifade ediliyor.
Öneri, 2022'de Rusya-Ukrayna savaşı sonrası tavan yapan enerji fiyatlarının ardından gündeme geldi. Hükümet, 2024 yılında yayımladığı Enerji Stratejisi'nde gaz ve elektrik fiyatlarını ayırma (decoupling) niyetini açıklamıştı. Common Weal'ın hesaplamalarına göre, tek alıcı modeliyle ortalama bir hane 200 sterlin tasarruf ederken, işletmelerin de enerji maliyetlerinde önemli düşüş yaşanması bekleniyor. Plan ayrıca yoksulluk sınırındaki haneler için enerji yoksulluğunu azaltma potansiyeli taşıyor. Raporda, bu modelin İskoçya'da kamuya ait bir enerji şirketi kurulması çağrılarıyla da uyumlu olduğu belirtiliyor.
Ancak planın hayata geçirilmesi için yasal düzenlemeler ve mevcut piyasa oyuncularının direnci aşılması gereken engeller arasında. Özel sektör enerji şirketleri, bu tür bir kamu müdahalesinin yatırım iştahını azaltacağını ve piyasa dinamiklerini bozacağını savunuyor. Buna karşılık, Common Weal mevcut sistemin tüketiciye yıllık maliyetinin 10 milyar sterlini bulduğunu ve bunun kamu yararına yeniden dağıtılması gerektiğini ileri sürüyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Enerji krizi ve yenilenebilir dönüşüm
Birleşik Krallık'taki bu tartışma, Avrupa genelinde enerji piyasalarının yeniden yapılandırılmasına yönelik daha geniş bir eğilimin parçası. AB ülkeleri, 2022 enerji krizinden bu yana elektrik fiyatlandırma mekanizmalarını gözden geçiriyor. Fransa ve İspanya gibi ülkeler, nükleer ve yenilenebilir enerjinin düşük maliyetini tüketiciye yansıtmak için çeşitli modeller deniyor. Almanya'da ise 'Breisgau modeli' olarak bilinen yerel kamu enerji alım kooperatifleri başarılı örnekler arasında.
Küresel ölçekte, Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), 2023 yılında yenilenebilir enerjinin toplam elektrik üretimindeki payının %30'a ulaştığını, ancak tüketici faturalarına yansımasının sınırlı kaldığını belirtiyor. Common Weal'ın önerisi, bu 'fiyat-parite' sorununa çözüm olarak kamu alım modelini öne çıkarıyor. Model, özellikle gelişmekte olan ülkelerde enerji yoksulluğuyla mücadele için de bir örnek teşkil edebilir. Nijerya ve Hindistan gibi ülkelerde kamu tekeli modelleri daha önce denenmiş ancak verimsizlikle sonuçlanmıştı; İngiltere örneği bu açıdan dikkatle izleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de elektrik fiyatlandırması, doğalgaz ithalatına bağımlılık nedeniyle benzer bir 'marjinal fiyatlandırma' sorunu yaşıyor. EPİAŞ piyasasında elektrik fiyatları, doğalgaz santrallerinin maliyetine endeksli. Yenilenebilir enerjinin payı artsa da (%42, 2023), tüketici faturasındaki etkisi sınırlı. Türkiye'nin YEKDEM (Yenilenebilir Enerji Kaynakları Destekleme Mekanizması) ile yenilenebilir enerjiyi teşvik etmesine rağmen, kamu tekeli modeli henüz tartışılmıyor. Ancak İngiltere'deki bu gelişme, Türkiye için bir model olabilir; özellikle enerji yoksulluğu ve cari açıkla mücadelede, kamu alım modeliyle yenilenebilir enerjinin maliyet avantajının tüketiciye yansıtılması ekonomik fayda sağlayabilir. Ayrıca, Türkiye'nin elektrik piyasasında rekabetçi yapıyı koruyarak kamu müdahalesini dengelemesi, enerji dönüşümünde kritik bir politika tercihi olacaktır.
