ABD Başkanı Donald Trump’ın Hürmüz Boğazı’nın “ticarete açık” olduğunu ilan etmesine rağmen, bölgedeki tanker trafiği normale dönmüş değil. Trump yönetimi, İran’ın tehditleri ve geçen yıl yaşanan saldırılar nedeniyle boğazı kullanmayı reddeden petrol tankerlerini yeniden bu sularda seyretmeye ikna etmek için yeni bir strateji geliştiriyor. Söz konusu strateji, armatörlere “VIP geçiş” olarak adlandırılan özel bir güvenlik koridoru ve düşük sigorta primi sunmayı öngörüyor.
Gelişmenin arka planı: Hürmüz gerilimi ve tanker krizi
İran, geçen yıl Hürmüz Boğazı’nda birden fazla tankere el koymuş, bazılarına da saldırı düzenlemişti. Bu olaylar, küresel petrol taşımacılığında kilit bir nokta olan boğazdan geçen tanker sayısını ciddi biçimde azalttı. Sigorta şirketleri bölgeyi “yüksek riskli” kategoriye alırken primleri katlayınca, birçok armatör rotayı değiştirerek Ümit Burnu gibi daha uzun ama güvenli seçeneklere yöneldi.
Trump yönetimi, İran’a karşı “azami baskı” politikasını sürdürürken, boğazın tıkanmasının küresel petrol fiyatlarına ve ABD müttefiklerine etkisinden endişe ediyor. Beyaz Saray’ın enerji güvenliği danışmanları, tanker sahiplerine cazip gelecek bir teşvik paketi üzerinde çalışıyor. Bu paketin içinde “VIP geçiş” adı verilen, ABD donanması ve koalisyon güçlerince korunan özel bir deniz koridoru yer alıyor. Ayrıca sigorta şirketleriyle müzakere edilerek bölgeye özel indirimli prim oranları belirlenmesi de planlanıyor.
Ancak armatörler temkinli. Birçok şirket, ABD’nin güvence vermesinin İran’ın misilleme riskini ortadan kaldırmadığını savunuyor. Geçen yıl saldırıya uğrayan tankerlerden bazılarının ABD donanmasına yakın olduğu halde hedef alındığı hatırlatılıyor. Denizcilik sektörü, “güvenli geçiş” belgesinin uluslararası hukukta bağlayıcılığı olmadığını, İran’ın uluslararası sularda müdahale yetkisini tanımadığını belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Petrol piyasaları ve İran’ın hamlesi
Hürmüz Boğazı’ndan günde yaklaşık 17 milyon varil petrol geçiyor – bu, küresel talebin yaklaşık beşte biri. Boğazın fiilen kapanması petrol fiyatlarını anında yükseltebilir. Suudi Arabistan ve BAE gibi Körfez ülkeleri alternatif boru hatlarına sahip olsa da, kapasite sınırlı. İran ise boğazı stratejik bir koz olarak kullanarak uluslararası kamuoyunda pazarlık gücünü artırmayı hedefliyor.
Trump yönetiminin “VIP geçiş” planı, İran’ın tehditlerini boşa çıkarmayı ve müttefiklere ABD’nin bölgede güvence sağlayabildiğini göstermeyi amaçlıyor. Ancak Washington’un, boğazın güvenliğini garanti altına almak için Körfez ülkeleriyle koordinasyonu artırması gerekiyor. Bu planın başarısı, sadece tanker sahiplerini değil, aynı zamanda küresel enerji piyasalarını da etkileyecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı’ndaki bu gelişme, Türkiye için doğrudan bir etki yaratmasa da dolaylı sonuçlar doğurabilir. Türkiye, petrol ve doğal gazının önemli bir kısmını Irak ve İran’dan temin ediyor. Boğaz’da yaşanacak bir tıkanma, alternatif rotaları devreye soksa da maliyetleri artırabilir. Ayrıca Türkiye’nin, Montrö Boğazlar Sözleşmesi’ne tabi İstanbul ve Çanakkale boğazlarından geçen tanker trafiğindeki olası artış, çevresel riskleri ve güvenlik yükünü artırabilir. Türk dış politikası, bölgede istikrarın sağlanmasını ve enerji yollarının kesintisiz işlemesini destekliyor. Bu nedenle Ankara, diplomatik kanallardan tansiyonun düşürülmesine katkı sunmaya çalışabilir.
