İran İslam Devrim Muhafızları (IRGC) Deniz Kuvvetleri, 24 Aralık 2024 Cumartesi günü yaptığı açıklamada, stratejik öneme sahip Hürmüz Boğazı'nın "tüm gemilere kapatıldığını" duyurdu. IRGC, gemilerin bu kritik su yoluna yaklaşmaması yönünde uyarıda bulundu. İran resmi haber ajansı Fars'ın aktardığı bilgiye göre, karar İsrail ve ABD'nin bölgedeki "ihlalleri" gerekçesiyle alındı. Anadolu Ajansı'nın da geçtiği haberde, kapatmanın geçici mi yoksa kalıcı mı olduğuna dair net bir bilgi verilmezken, bölgede tansiyonun yükseldiği gözleniyor. Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin yaklaşık %20'sine ev sahipliği yapması nedeniyle küresel enerji güvenliği açısından kritik bir konumda bulunuyor.
Arka plan: İran'ın stratejik hamlesi ve bölgesel dinamikler
İran'ın bu hamlesi, son haftalarda İsrail ve ABD'nin bölgedeki faaliyetlerine yönelik artan tepkilerin bir yansıması olarak değerlendiriliyor. Tahran yönetimi, özellikle İsrail'in Suriye'deki İran hedeflerine yönelik saldırılarını ve ABD'nin Körfez'deki askeri varlığını artırmasını ihlal olarak nitelendiriyor. IRGC, daha önce de benzer tehditler savurmuş ancak bu seviyede bir kapatma ilk kez gerçekleşiyor. Uzmanlar, bu adımın aynı zamanda İran'ın nükleer müzakerelerde ve bölgesel pazarlıklarda elini güçlendirme çabası olarak da okunabileceğini belirtiyor. Hürmüz Boğazı'nın kontrolü, İran'a jeopolitik bir koz sağlarken, uluslararası deniz hukuku açısından da tartışmalara yol açıyor. İran, boğazın bir kısmının kendi karasuları içinde olduğunu iddia etse de, uluslararası toplum boğazdan serbest geçiş hakkını savunuyor.
ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) ise henüz resmi bir açıklama yapmazken, bölgedeki müttefiklerle koordinasyon içinde olduğu bildiriliyor. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn gibi Körfez ülkeleri, boğazın kapatılması durumunda kendi enerji ihracatlarının ciddi şekilde etkileneceği endişesiyle alarm durumuna geçmiş durumda. Petrol fiyatları, haberin ardından küresel piyasalarda yükselişe geçti.
Bölgesel ve küresel boyut: Enerji güvenliği ve askeri gerilim
Hürmüz Boğazı'nın kapatılması, sadece bölgesel değil, küresel enerji piyasalarında da şok etkisi yaratabilir. Dünya petrol arzının beşte biri bu noktadan geçerken, boğazın abluka altına alınması, ham petrol fiyatlarında ani sıçramalara ve tedarik zincirinde aksamalara neden olabilir. Özellikle Asya ülkeleri (Japonya, Çin, Güney Kore, Hindistan) ve Avrupa, bu rotaya bağımlı durumda. ABD, olası bir enerji krizine karşı Stratejik Petrol Rezervi'ni kullanmayı değerlendirebileceğini sinyali veriyor. Askeri olarak ise, ABD ve müttefiklerinin bölgedeki deniz gücü, İran'ın bu hamlesine karşı koymak için harekete geçebilir. 2019'da İran'ın bazı tankerlere el koyması ve mayın döşemesiyle başlayan gerilim, bugünkü kararla yeni bir boyuta taşındı.
İran'ın bu kararı, aynı zamanda uluslararası toplumdan da tepki çekti. Birleşmiş Milletler, uluslararası denizcilik hukuku çerçevesinde serbest geçiş hakkının ihlal edilmemesi çağrısında bulunurken, Avrupa Birliği de tarafları itidale davet etti. Rusya ve Çin ise henüz net bir tutum sergilemedi. Yine de, bu gelişme, İran'ın nükleer dosyası ve yaptırımlar bağlamında Batı ile Tahran arasında yeni bir krizin habercisi olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı’nın kapatılması, Türkiye’yi doğrudan etkileyebilecek jeopolitik bir gelişmedir. Türkiye, enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran ve Körfez ülkelerinden temin etmektedir. Boğazın kapanması, petrol ve doğal gaz fiyatlarında artışa yol açarak Türkiye’nin cari açığını ve enerji maliyetlerini yükseltebilir. Ayrıca, Türkiye’nin Azerbaycan ve Orta Asya enerji koridorları üzerinden alternatif tedarik yolları bulunsa da, kısa vadede bu durumdan olumsuz etkilenmesi muhtemeldir. Diplomatik açıdan bakıldığında, Türkiye hem İran hem de Körfez ülkeleriyle dengeli ilişkiler yürütmektedir. Bu kriz, Ankara’yı arabuluculuk veya gerginliği azaltma çabalarına itebilir. Ancak, Türkiye’nin NATO üyesi olması ve ABD ile stratejik ilişkileri, Tahran’ın hamleleri karşısında dikkatli bir denge politikası izlemesini gerektirecektir.
