Hürmüz Boğazı, dünya petrolünün yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik bir su yolu olarak, İran'ın artan askeri ve siyasi nüfuzu altında dönüşüm geçiriyor. İsrail-Hamas savaşının başlamasından bu yana Tahran yönetimi, bölgedeki vekil güçler ve doğrudan askeri varlık yoluyla boğaz üzerindeki hakimiyetini önemli ölçüde genişletti. Bu gelişme, küresel enerji tedarik zincirlerinde kırılganlığı artırırken, bölgesel güç dengelerini de yeniden şekillendiriyor.
Gelişmenin Arka Planı
Hürmüz Boğazı'nın kontrolü, İran için sadece askeri değil ekonomik bir öncelik. Son yıllarda Devrim Muhafızları, boğazın en dar noktası olan 33 kilometrelik geçitte sürat tekneleri, deniz mayınları ve kıyı bataryalarıyla caydırıcı bir varlık oluşturdu. İran ayrıca, Umman Denizi'nden Basra Körfezi'ne girişi izleyen insansız hava araçları ve radar sistemleriyle keşif kapasitesini artırdı.
ABD Donanması'nın Beşinci Filosu, Suudi Arabistan ve BAE ile ortak devriyeler yürütse de, İran'ın asimetrik taktikleri karşısında tam kontrol sağlayamıyor. 2023'te İran'ın ticari gemilere el koyması ve İsrail bağlantılı tankerlere saldırılar düzenlemesi, boğazın güvenliğine yönelik tehditleri somutlaştırdı. Uzmanlar, Tahran'ın her an boğazı kapatma potansiyeline sahip olduğunu, ancak bunun kendi petrol ihracatını da durduracağı için son çare olacağını belirtiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'ın Hürmüz üzerindeki baskısı, küresel enerji piyasalarında tedirginlik yaratıyor. Petrol fiyatları varil başına 5-10 dolar prim yaparken, Asya ülkeleri alternatif tedarik yolları arayışına girdi. Irak, Suudi Arabistan ve BAE, boğazı baypas eden boru hattı projelerini hızlandırdı ancak bunların tamamlanması yıllar alacak. Çin ve Hindistan, ham petrol ithalatının büyük kısmını bu boğazdan yaptığı için en kırılgan ülkeler.
Bölgesel düzeyde, İran'ın boğaz üzerindeki hakimiyeti, Suudi Arabistan ve BAE'nin deniz güvenliğine daha fazla yatırım yapmasına yol açtı. Körfez İşbirliği Konseyi ülkeleri, ortak deniz tatbikatları ve ABD ile koordineli devriyelerle İran'ın manevra alanını sınırlamaya çalışıyor. Ancak İran'ın Yemen'deki Husilere sağladığı destek, Babülmendep Boğazı üzerinden dolaylı bir kuşatma da yaratıyor.
Uluslararası toplum, BM Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne atıfla boğazın serbest geçiş hakkını savunsa da, İran bu kuralları kendi güvenlik çıkarları doğrultusunda yorumluyor. ABD ve Avrupa Birliği yaptırımları, İran'ın boğazdaki faaliyetlerini tam olarak engelleyemiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı'ndaki bu gelişmeler, Türkiye'nin enerji güvenliği ve dış politikası açısından doğrudan etkili. Türkiye, ham petrolünün büyük kısmını Irak ve Rusya'dan alsa da, İran'ın boğaz üzerindeki kontrolü küresel petrol fiyatlarını yükselterek Türkiye'nin enerji ithalat faturasını artırabilir. Ayrıca, Türkiye'nin Karadeniz'deki sondaj ve deniz yetki alanı çalışmaları, uluslararası deniz hukukunun benzer yorumlanmasına dayanıyor. İran'ın bu hukuku sorgulayan pozisyonu, Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki haklarını savunmasını zorlaştırabilir. Bölgesel düzeyde, Türkiye ve İran enerji konularında işbirliği yaparken, askeri nüfuz alanlarında rekabet ediyor. Bu gelişme, iki ülke arasındaki hassas dengenin yeniden değerlendirilmesini gerektirebilir.
