İran, eski Dini Lideri Ayetullah Ali Hamenei için düzenlenen altı günlük cenaze törenlerinde ABD ve İsrail karşıtı sloganlarla sarsıldı. Milyonlarca yaslı, liderin ABD-İsrail saldırılarında hayatını kaybetmesinin ardından ülke genelinde düzenlenen törenlere katıldı. Tahran başta olmak üzere Meşhed, Kum ve İsfahan gibi büyük şehirlerde sokakları dolduran kalabalıklar, 'Kahrolsun Amerika' ve 'İsrail'e ölüm' nidalarıyla öfkelerini dile getirdi. Törenler, İran'ın 1979 Devrimi'nden bu yana en büyük toplumsal mobilizasyonlardan biri olarak kayıtlara geçti. Ayetullah Hamenei, 28 Şubat'ta İran'ın nükleer tesislerine düzenlenen bir hava saldırısında öldürülmüştü. Saldırının sorumluluğunu ABD ve İsrail üstlenmiş, bu durum bölgede tansiyonu tırmandırmıştı. Cenaze törenleri, aynı zamanda İran'ın yeni dini lideri Ayetullah İbrahim Reisi'nin meşruiyetini pekiştirme fırsatı olarak görüldü. Reisi, törenlerde yaptığı konuşmalarda 'direniş eksenini' vurgulayarak, 'Düşmanlarımıza karşı birleşeceğiz' mesajı verdi.
Gelişmenin Arka Planı: Süleymani benzeri bir kriz
Ayetullah Hamenei'nin ölümü, İran'da General Kasım Süleymani'nin 2020'de ABD tarafından öldürülmesinin ardından en büyük şok dalgasını yarattı. Hamenei, 35 yıl boyunca İran'ın en üst dini ve siyasi otoritesi olarak ülkeyi yönetti. Onun ölümü, İran'ın nükleer programı, bölgesel nüfuz mücadelesi ve ABD-İsrail'le çatışma riski gibi kritik meselelerde belirsizlik yarattı. Cenaze törenlerine katılım, rejimin kitleleri mobilize etme kapasitesini gösterirken, aynı zamanda toplumsal öfkenin rejim tarafından yönlendirildiğine dair işaretler verdi. Törenler boyunca ABD ve İsrail bayrakları yakıldı, İsrail'in 'Şeytan' olarak anıldığı şiirler okundu. Devlet medyası, olayları 'İslam ümmetinin en büyük buluşması' olarak niteledi. Katılımcı sayısı konusunda resmi açıklama yapılmazken, bağımsız kaynaklar milyonlarca kişinin katıldığını doğruladı. Törenlerin sona ermesinin ardından, Hamenei'nin naaşı Kum kentinde toprağa verildi. Defin işlemi sırasında güvenlik önlemleri zirve yaparken, olası bir intikam saldırısına karşı İran hava savunma sistemleri alarma geçirildi.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Yeni bir çatışma hattı mı?
Hamenei'nin cenaze törenleri, sadece İran iç siyaseti için değil, tüm Orta Doğu ve uluslararası sistem için kritik bir dönemeç oldu. ABD ve İsrail'in saldırıyı üstlenmesi, zaten gergin olan ilişkileri daha da kötüleştirdi. İran destekli Hizbullah ve Husiler, saldırıyı kınarken, İsrail ve ABD hedeflerine yönelik misilleme tehdidinde bulundu. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi bölgesel aktörler, olayı 'endişeyle' takip ettiklerini açıkladı. Rusya ve Çin, İran'a taziye mesajı gönderirken, Avrupa Birliği her iki tarafa da itidal çağrısı yaptı. Cenaze törenlerinin hemen ardından İran Devrim Muhafızları, Basra Körfezi'nde bir ABD savaş gemisine taciz ateşi açtığını duyurdu. Pentagon, olayı 'provokasyon' olarak nitelendirirken, bölgedeki askeri varlığını artırdı. Analistler, yeni dini lider Reisi'nin sert söyleminin, İran'ın nükleer müzakerelerdeki pozisyonunu sertleştirebileceği yorumunu yapıyor. Törenler sırasında katılan kalabalıkların yoğunluğu, İran rejiminin hala geniş bir taban desteğine sahip olduğunu gösterdi. Ancak bu desteğin, rejimin karşı karşıya olduğu ekonomik krizi aşmaya yetip yetmeyeceği belirsizliğini koruyor. İran'da yıllardır süren yaptırımlar nedeniyle işsizlik ve enflasyon yüksek seyrediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin doğu sınırında yeni bir kriz potansiyelini barındırıyor. İran'daki istikrarsızlık, Türkiye'yi doğrudan etkileyebilecek üç senaryoyu beraberinde getiriyor: mülteci akını, terör örgütlerinin güçlenmesi ve enerji ticaretinin sekteye uğraması. Türkiye, İran'dan doğalgaz ithal etmektedir ve herhangi bir çatışma, enerji arzını kesintiye uğratabilir. Ayrıca, ABD ile İran arasında artan gerilim, Türkiye'nin NATO yükümlülükleri ile komşuluk ilişkileri arasında denge kurmasını zorlaştırabilir. Ankara, İran'daki yeni yönetimle diyaloğu sürdürme ve çatışmanın sıçramaması için kriz yönetimi mekanizmalarını devreye sokma ihtiyacı duyacaktır. Bölgesel istikrar için her iki tarafa da itidal çağrısı yapması bekleniyor.
