Son yıllarda otizm tanısı konulan bireylerin sayısındaki belirgin artış, bilim dünyasında ve klinik uygulamalarda önemli bir tartışmayı beraberinde getirdi. Amerikan Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) verilerine göre, 2000 yılında her 150 çocuktan birine otizm teşhisi konulurken, bu oran 2020 itibarıyla her 36 çocuktan bire yükseldi. Artışın bir kısmı farkındalığın artması ve tanı kriterlerinin genişlemesiyle açıklansa da, bazı araştırmacılar ve klinisyenler özellikle hafif düzeydeki otizmin (eskiden Asperger sendromu olarak adlandırılan durum) gereğinden fazla teşhis edildiğinden endişe duyuyor.
Gelişmenin Arka Planı
Otizm spektrum bozukluğu (OSB), sosyal iletişim ve etkileşimde zorluklar ile sınırlı, tekrarlayan davranış kalıplarıyla karakterize nörogelişimsel bir durumdur. Tanı kriterleri zamanla değişti; 2013 yılında yayımlanan DSM-5, önceki alt kategorileri (otistik bozukluk, Asperger sendromu, yaygın gelişimsel bozukluk) tek bir spektrum altında birleştirdi. Bu değişiklik, daha hafif semptomları olan bireylerin de tanı almasını kolaylaştırdı.
Ancak bu genişleme, bazı uzmanlar tarafından "tanı enflasyonu" olarak eleştiriliyor. Harvard Tıp Fakültesi'nden Dr. John Ratey, "Hafif sosyal beceri eksiklikleri veya belirli ilgi alanları olan birçok kişi, aslında klinik olarak anlamlı bir bozukluk olmamasına rağmen otizm etiketi alıyor," diyor. Bu durum, gerçekten desteğe ihtiyacı olan bireylerin kaynaklara erişimini zorlaştırabileceği gibi, toplumda otizmin anlamını da sulandırabilir.
Öte yandan, otizm tanısındaki artışın büyük ölçüde farkındalığın artması ve daha iyi tarama yöntemlerine bağlı olduğunu savunanlar da var. Otizm konusunda önde gelen kuruluşlardan Autism Speaks, "Otizm tanısı alan her bireyin, bu teşhisi hak edecek kadar belirgin semptomları vardır; aşırı tanı endişesi, asıl sorunu gölgelememelidir," açıklamasını yaptı.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Otizm prevalansındaki artış sadece ABD ile sınırlı değil; Birleşik Krallık, Kanada, Avustralya ve birçok Avrupa ülkesinde de benzer eğilimler gözlemleniyor. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), küresel olarak her 100 çocuktan birinde otizm olduğunu tahmin ediyor. Bu oran, gelişmiş ülkelerde daha yüksek; bu da tanıya erişim ve farkındalık düzeyiyle ilişkili.
Tartışmanın bir diğer boyutu, kültürel farklılıklar ve tanı kriterlerinin evrenselliği. Bazı toplumlarda sosyal beceri beklentileri farklı olduğundan, hafif otizm semptomları göz ardı edilebiliyor veya normal kabul edilebiliyor. Bu durum, küresel ölçekte tanı oranlarını karşılaştırmayı zorlaştırıyor. Ayrıca, otizm tanısıyla ilişkili damgalama, birçok bölgede ailelerin yardım arayışını engelliyor.
OECD ülkelerinde otizmli bireylere yönelik eğitim ve sağlık hizmetleri önemli bir kamu harcaması oluşturuyor. Aşırı tanı tartışması, bu kaynakların verimli kullanımı açısından da kritik. Eğer hafif düzeydeki bireyler gereksiz yere tanı alıyor ve destek hizmetlerinden yararlanıyorsa, ihtiyacı olanlara daha az kaynak kalabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de otizm tanısı konulan çocuk sayısı son yıllarda artış gösterse de, ülkedeki prevalans verileri sınırlıdır. Sağlık Bakanlığı ve üniversitelerin yaptığı çalışmalar, Türkiye'de her 1000 çocuktan yaklaşık 10-15'inde otizm olduğunu göstermektedir. Ancak tanı ve erken müdahale hizmetlerine erişimde bölgesel eşitsizlikler bulunmaktadır. Hafif otizmin aşırı tanısı tartışması, Türkiye için henüz gündemde olmasa da, tanı kriterlerinin genişlemesi ve farkındalığın artmasıyla birlikte benzer bir tartışmanın ileride yaşanabileceği öngörülebilir. Ayrıca, otizmli bireylerin eğitim ve sosyal hizmetlere erişimi konusunda yapılacak iyileştirmeler, bu alandaki küresel gelişmelerin Türkiye'ye yansıması açısından önem taşımaktadır.
