Güney Çin Denizi'nde Çin'in iddialarına karşı 2016 yılında Filipinler'in açtığı tahkim davasının üzerinden 10 yıl geçmesine rağmen, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ni (UNCLOS) söylem düzeyinde güçlü şekilde destekleyen ASEAN üyesi ülkeler, sözleşme çerçevesinde verilen bu yasal kararı resmen tanımış değil. Endonezya, Malezya, Vietnam ve Brunei gibi Güney Çin Denizi'ne kıyısı olan ASEAN üyeleri, Pekin'in dokuz çizgili harita taleplerine karşı fiilen mücadele ederken, hukuki bir zemini teyit etmekten imtina ediyor.
Gelişmenin Arka Planı: Tahkim Kararı ve ASEAN'ın Tutumu
12 Temmuz 2016'da Lahey'deki Daimi Tahkim Mahkemesi, Çin'in Güney Çin Denizi'ndeki tarihi hak iddialarını temelsiz bularak, Filipinler lehinde karar vermişti. Mahkeme, Çin'in yapay ada inşaatları ve askerileştirme faaliyetlerini de hukuka aykırı bulmuştu. Ancak Çin, kararı 'hükümsüz' ilan etmiş ve uygulamaya yanaşmamıştır. Bu durum, ASEAN'ın birliği ilkesi ve Çin ile ekonomik bağları nedeniyle bloğun ortak bir duruş sergilemesini engellemektedir.
ASEAN'ın temel ilkelerinden biri olan 'konsensüs' ve tarafların rızası dışındaki uyuşmazlık çözüm yöntemlerinden kaçınma eğilimi, tahkim kararının tanınmasını zorlaştırıyor. Üstelik Çin, ASEAN ülkeleriyle ikili ilişkilerinde ekonomik teşvikler ve baskı mekanizmalarını dengeli kullanarak birliğin ortak adım atmasını başarıyla engellemektedir.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Güç Dengesi ve Hukukun Üstünlüğü
Güney Çin Denizi, dünya deniz ticaretinin üçte birine ev sahipliği yapması ve zengin hidrokarbon yataklarıyla jeopolitik önem taşımaktadır. Tahkim kararı, UNCLOS'un bağlayıcılığının sembolik bir sınavı olarak dursa da, Çin'in artan askeri varlığı karşısında bölge ülkeleri ikili müzakere yollarını tercih etmektedir. ABD, Japonya ve Avustralya gibi ülkeler kararı desteklerken, kendi bölgesel hedefleri için ASEAN'ı daha net bir tavır almaya çağırmaktadır. Ancak ASEAN'ın Çin'e olan ekonomik bağımlılığı ve iç siyasi farklılıklar, blok içinde bir uzlaşıyı her geçen yıl daha da zorlaştırmaktadır.
Bu durum, uluslararası hukukun bölgesel güç dinamikleri karşısındaki zaafını ortaya koyarken, küresel denizcilik düzeninin sürdürülebilirliği açısından önemli bir sınav teşkil etmektedir. UNCLOS'un evrenselliği sorgulanırken, benzer deniz yetki alanı ihtilaflarının diğer bölgelere de emsal teşkil edebileceği değerlendirilmektedir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Doğu Akdeniz'de benzer deniz yetki alanı ihtilaflarıyla karşı karşıyadır ve uluslararası hukukun bağlayıcılığı ve müzakere süreçleri Türk dış politikasının temel dayanakları arasındadır. Güney Çin Denizi'ndeki bu süreç, Türkiye için uluslararası tahkim mekanizmalarının etkinliği ve büyük güçlerin bölgesel uyuşmazlıklardaki rolü açısından önemli çıkarımlar sunmaktadır. Özellikle Çin'in Doğu Akdeniz'deki Libya ve boru hattı yatırımları bağlamında, bu davanın geleceği Türkiye'nin deniz politikalarına dolaylı etki yapabilir. Ayrıca ASEAN'ın hukuki kararları tanımama eğilimi, uluslararası hukukun uygulanabilirliğine dair küresel tartışmaları alevlendirerek Türkiye dahil tüm devletler için stratejik bir referans noktası oluşturmaktadır.
