Güney Afrika Cumhuriyeti'nde yabancı düşmanlığının tırmanması ve 30 Haziran'da sona ereceği iddia edilen bir 'göçmen affı' süresinin dolmasına günler kala, binlerce Afrikalı göçmen ülkeyi terk etmek için harekete geçti. Özellikle Gana, Mozambik, Malavi, Zimbabve ve Nijerya gibi ülkeler, geçen ay başlattıkları vatandaşlarını geri getirme operasyonlarını hızlandırdı. Güney Afrika hükümeti, resmi olarak böyle bir 'süre' tanımadığını açıklasa da, sosyal medyada yayılan ve bazı yerel yetkililerce dolaylı olarak desteklenen bu tarih, göçmenler arasında paniğe yol açtı.
Göçmen karşıtlığının arka planı: Ekonomik kriz ve siyasi söylem
Güney Afrika, uzun süredir yüksek işsizlik oranları (%32’nin üzerinde) ve yoksullukla mücadele ediyor. Bu ekonomik zorluklar, özellikle Zimbabve, Mozambik ve Malavi gibi komşu ülkelerden gelen göçmenleri hedef gösteren popülist söylemleri körüklüyor. Başta Johannesbug ve Durban olmak üzere büyük şehirlerde, göçmenlerin yerel işlerini ellerinden aldığı ve suç oranlarını artırdığı iddiaları yaygın. 2021'deki şiddetli göçmen karşıtı olaylarda onlarca kişi hayatını kaybetmiş, yüzlerce işyeri yağmalanmıştı.
Haziran 2024'te '30 Haziran süresinin sonu' söylentileri, geçmişteki benzer operasyonların (Örneğin 2019'daki 'Düden Operasyonu') hatırlanmasıyla daha da büyüdü. Bazı belediyelerin, kaçak göçmenlere 'kendiliğinden ayrılmaları' için süre tanıdığı yönündeki haberler, binlerce kişinin ülkelerine dönmesine yol açtı. Nijerya hükümeti, Johannesburg Büyükelçiliği aracılığıyla vatandaşlarına kayıt yaptırmaları çağrısı yaparken, Gana Havayolları ek seferler düzenledi.
Bölgesel boyut: Siyasi kriz ve insani endişeler
Göçmenlerin kitlesel geri dönüşü, özellikle ev sahibi ülkelerde yeni ekonomik ve sosyal yükler oluşturuyor. Zimbabve, halihazırda ekonomik krizle boğuşurken, geri dönen yüz binlerce vatandaşının entegrasyonu için yeterli altyapıya sahip değil. Mozambik ise kuzey bölgelerinde devam eden İslamcı militan saldırılar nedeniyle göçmenleri yerleştirmekte zorlanıyor. Güney Afrika Kalkınma Topluluğu (SADC), bölgesel bir göç politikası oluşturma çağrılarını yinelerken, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), zorla geri göndermelerin uluslararası hukuka aykırı olduğunu vurguluyor.
Güney Afrika hükümeti, 'süre' söylentilerini yalanlamakla birlikte, yabancıların yasal statülerini düzenlemeye yönelik çalışmalar yürüttüğünü duyurdu. Ancak insan hakları örgütleri, ülkede yabancılara yönelik nefret söyleminin ve şiddetin arttığına dikkat çekiyor. Geçen hafta Pretorya'da bir grup göçmen, elçilik önünde oturma eylemi yaparak 'sınırdışı edilmekten korktuklarını' söyledi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Güney Afrika'daki bu gelişme, Türkiye'nin Sahra Altı Afrika politikası açısından iki önemli boyut taşıyor. Birincisi, Türkiye'nin bölgede artan yatırımları ve diplomatik varlığı; özellikle Güney Afrika'da faaliyet gösteren Türk şirketleri ve THY'nin uçuş ağı, göçmen krizi nedeniyle kesintiye uğrayabilir. İkincisi, Türkiye'nin kendi sınırları içinde yaşadığı düzensiz göç deneyimi, bu tür krizlerde bir model oluşturuyor; ancak doğrudan bir etkiden söz etmek zor. Küresel ölçekte ise bu gelişme, Afrika kıtasında artan göçmen karşıtlığının ve ekonomik temelli sosyal huzursuzlukların Türkiye'nin ticari ortaklarını da etkileyebileceğini gösteriyor. Türkiye, SADC ülkeleriyle ilişkilerini bu bağlamda güçlendirmeli ve insani yardım mekanizmalarını devreye sokmalıdır.
