Gana'nın devlet kakao pazarlama kuruluşu Cocobod, ülkenin kakao üretiminin bu sezon üçte birden fazla azalabileceğini duyurdu. Olumsuz hava koşulları ve ağaçlarda görülen hastalıkların etkisiyle rekoltenin ciddi şekilde düşmesi bekleniyor. Bu gelişme, küresel çikolata hammadde arzı üzerindeki baskıyı daha da artıracak. Gana, dünyanın en büyük ikinci kakao üreticisi konumunda ve bu ülkedeki üretim kaybı, halihazırda sıkıntılı olan küresel kakao piyasasında fiyatları daha da yukarı çekebilir.
Üretim Düşüşünün Arka Planı
Gana'da kakao üretimi, son yıllarda art arda gelen kuraklık, aşırı sıcaklık ve bitki hastalıkları nedeniyle zaten baskı altındaydı. Cocobod yetkilileri, bu sezonun hasadının önceki yıllara kıyasla önemli ölçüde düşük olacağını belirtiyor. Özellikle Batı Afrika'da etkili olan El Nino hava olayı, yağış rejimini bozarak kakao ağaçlarının ihtiyaç duyduğu nemi azalttı. Ayrıca, kakao ağaçlarında yaygın olan şişme filiz hastalığı (CSSVD) ve diğer mantari enfeksiyonlar, verimi düşüren diğer faktörler arasında.
Gana hükümeti, çiftçilere yönelik destekleme alımları ve hastalıkla mücadele programları yürütse de, bu çabalar üretimdeki sert düşüşü engelleyemedi. Cocobod'un açıklamasına göre, üretimdeki azalma hem çiftçi gelirlerini hem de ülkenin ihracat gelirlerini olumsuz etkileyecek. Kakao, Gana ekonomisinin bel kemiğini oluşturuyor ve gayri safi yurtiçi hasılanın önemli bir kısmını oluşturuyor.
Küresel kakao fiyatları, son aylarda arz endişeleri nedeniyle rekor seviyelere yükselmişti. Gana'daki bu son gelişme, fiyatların daha da tırmanmasına neden olabilir. Fildişi Sahili gibi diğer büyük üreticiler de benzer sorunlarla boğuşuyor. Her iki ülke, dünya kakao üretiminin yaklaşık yüzde 60'ını karşılıyor. Dolayısıyla bu iki ülkedeki üretim kaybı, küresel piyasada ciddi bir arz açığı yaratabilir.
Küresel Boyut ve Piyasa Etkileri
Kakao fiyatları, 2024 yılı başından bu yana uluslararası piyasalarda tarihi zirvelere ulaştı. Londra ve New York borsalarında işlem gören kakao vadeli işlemleri, arz endişeleriyle yüzde 100'ün üzerinde değer kazandı. Gana'daki üretim düşüşü haberi, bu yükseliş trendini daha da güçlendirebilir. Çikolata üreticileri, artan maliyetleri tüketicilere yansıtmak zorunda kalabilir. Nestle, Mars, Hershey gibi dev şirketler, hammadde temininde zorluk yaşıyor ve fiyat artışlarına gitmek durumunda kalıyor.
Öte yandan, kakao üretimindeki düşüş, çiftçilerin gelirlerini de olumsuz etkiliyor. Gana'da milyonlarca insan geçimini kakao üretiminden sağlıyor. Üretim kaybı, kırsal kesimde yoksulluğu artırabilir ve sosyal huzursuzluklara yol açabilir. Hükümet, çiftçilere yönelik sübvansiyonları artırarak durumu telafi etmeye çalışsa da, uzun vadeli çözümler için iklim değişikliğiyle mücadele ve tarımsal modernizasyon şart.
Uluslararası Kakao Örgütü (ICCO) verilerine göre, küresel kakao üretimi 2023-2024 sezonunda yaklaşık 4,5 milyon ton olarak gerçekleşti. Ancak talebin sürekli artması ve arzın azalması, stokların erimesine neden oluyor. Gana'daki üretim kaybı, bu açığı daha da büyütecek. Uzmanlar, önümüzdeki yıllarda kakao fiyatlarının yüksek seyretmeye devam edeceğini öngörüyor.
Türkiye, kakao üretmeyen ancak çikolata ve kakao ürünleri tüketimi yüksek olan bir ülke. Küresel fiyat artışları, Türkiye'deki gıda enflasyonunu olumsuz etkileyebilir. Çikolata ve şekerleme sanayi, hammadde maliyetlerindeki artışı tüketiciye yansıtmak zorunda kalabilir. Ayrıca, Türkiye'nin kakao ithalatı her yıl artıyor; 2023'te 100 bin tonun üzerinde kakao çekirdeği ithal edildi. Fiyat artışları, ithalat faturasını yükselterek cari açığa olumsuz katkı yapabilir. Orta Vadeli Program'da gıda enflasyonuyla mücadele öncelikli hedefler arasında yer alıyor; kakao fiyatlarındaki bu tür şoklar, enflasyonla mücadeleyi zorlaştırabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Gana'daki kakao üretim düşüşü, doğrudan Türkiye'yi üretici olarak etkilemese de, küresel kakao fiyatları üzerinden dolaylı etkiler yaratacak. Türkiye, çikolata ve kakao ürünleri tüketiminde Avrupa'da önemli bir pazar. Artan hammadde maliyetleri, iç piyasada gıda enflasyonunu yukarı çekebilir. Ayrıca, Türkiye'nin kakao ithalatı her yıl artıyor; fiyat artışları ithalat faturasını şişirerek dış ticaret açığını büyütebilir. Bu durum, enflasyonla mücadelede zaten zorlanan Türkiye ekonomisi için ek bir risk unsuru. Uzun vadede, alternatif tedarik kaynakları ve yerli üretim teşvikleri gündeme gelebilir.
