Filipinler'in başkenti Manila'da 46 yaşındaki Reggie Manlapig, çeyrek asırdır jeepney şoförlüğü yapıyor. Küresel enerji kriziyle akaryakıt fiyatları tavan yaparken, geçim derdi her geçen gün ağırlaşıyor. Manlapig, "Etkisi çok büyük oldu. Önceden 16 saatlik vardiyada eve 400-500 peso [yaklaşık 8-10 dolar] götürebiliyordum. Şimdi ise ne kadar çalışırsam çalışayım, ancak 200 pesoyu buluyor" diyerek durumun vahametini gözler önüne seriyor.
Jeepney Şoförlerinin Artan Maliyet Yükü
Filipinler'e özgü, II. Dünya Savaşı sonrası Amerikan ciplerinden dönüştürülen jeepney'ler, ülke genelinde milyonlarca insanın günlük ulaşımını sağlıyor. Ancak bu araçların şoförleri, pandemi sonrası toparlanma sürecinde yakıt fiyatlarındaki fahiş artışlar, yedek parça maliyetleri ve bakım giderleriyle boğuşuyor. Hükümetin akaryakıt sübvansiyonlarını kısıtlaması ve küresel petrol fiyatlarındaki dalgalanmalar, sektörü can damarından vurmuş durumda.
Manlapig, "Önceden bir depo mazotla iki gün idare edebiliyordum, şimdi ise ancak bir gün yetiyor. Üstelik fiyatlar her hafta artıyor" diyor. Jeepney şoförleri, artan maliyetleri karşılamak için yolcu başına ücretlere zam yapılmasını talep ediyor. Hükümet geçtiğimiz aylarda asgari ücret tarifesine yüzde 10'luk bir artış yapmak zorunda kaldı, ancak bu artış şoförlerin geçim sıkıntısını hafifletmeye yetmedi.
Hükümetin Çözüm Arayışları ve Sektörün Geleceği
Ulaştırma Bakanlığı, jeepney modernizasyon programı kapsamında eski araçların yerine çevre dostu, daha ekonomik modellerin alınmasını teşvik ediyor. Ancak şoförler, bu dönüşümün maliyetli olduğunu ve kendilerine yeterli finansman sağlanmadığını belirtiyor. Sendikalar, hükümetin akaryakıt vergilerini düşürmesi ve doğrudan sübvansiyon sağlaması çağrısında bulunuyor.
Öte yandan, artan işletme maliyetleri nedeniyle birçok şoför direksiyon başında bırakıyor. Manila'da jeepney hatlarında son altı ayda yüzde 15'lik bir azalma olduğu bildiriliyor. Bu durum, toplu taşıma sisteminde ciddi aksamalara ve yolcuların mağduriyetine yol açıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Filipinler'deki jeepney krizi, aslında küresel enerji krizinin gelişmekte olan ülkelerdeki yansımasının bir örneği. Ukrayna savaşı sonrası petrol fiyatlarındaki dalgalanma, birçok Asya ülkesinde olduğu gibi Filipinler'de de ulaşım sektörünü derinden etkiledi. Benzer sorunlar Endonezya, Tayland ve Vietnam'da da yaşanıyor; bu ülkelerde de akaryakıt sübvansiyonları azaltılırken, toplu taşıma çalışanları zor durumda.
Uzmanlar, jeepney'lerin sadece bir ulaşım aracı değil, aynı zamanda Filipin kültürünün simgesi olduğunu vurguluyor. Bu araçların kaybolması, ülkenin kültürel mirasına da darbe vuracak. Hükümetin, sektöre yönelik acil bir destek paketi açıklaması ve modernizasyon sürecini şoförlerin lehine yeniden düzenlemesi bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Filipinler'deki jeepney şoförlerinin yaşadığı zorluklar, küresel enerji fiyatlarındaki dalgalanmaların gelişmekte olan ülkelerdeki toplu taşıma sektörüne etkisini gösteriyor. Türkiye'de de benzer şekilde akaryakıt fiyatlarındaki artışlar, minibüs ve dolmuş şoförlerinin geçimini zorlaştırıyor. Ancak Türkiye, Filipinler'den farklı olarak, toplu taşıma kooperatiflerine yönelik sübvansiyonlar ve vergi indirimleriyle sektörü ayakta tutmaya çalışıyor. Bu haber, Türkiye'nin enerji arz güvenliği ve ulaşım politikaları açısından, kırılgan ekonomilerdeki benzer risklere dikkat çekiyor. Ayrıca, Filipinler'deki istikrarsızlık, bölgesel ticaret ve yatırım ortamını olumsuz etkileyerek, Türkiye'nin Asya-Pasifik bölgesindeki ekonomik ilişkilerini dolaylı yoldan etkileyebilir.
