1938 yılının Temmuz ayında, Fransa'nın Evyan-les-Bains kentinde bir araya gelen 32 ülkenin temsilcileri, Nazi Almanyası ve Avusturya'sında artan baskı ve zulümden kaçan Yahudi mültecilere yardım etmek için toplandı. Ancak konferans, katılımcı ülkelerin neredeyse tamamının mültecileri kabul etmeyi reddetmesiyle sonuçlandı. Bu durum, dünyanın en karanlık saatlerinden birinde uluslararası toplumun kolektif sessizliğini ve insani krize kayıtsızlığını gözler önüne serdi.
Arka Plan ve Konferansın Toplanması
Ocak 1933'te Adolf Hitler'in iktidara gelmesiyle birlikte Almanya'da Yahudilere yönelik sistematik baskı başladı. 1935 Nürnberg Yasaları ile Yahudiler vatandaşlık haklarından mahrum bırakıldı ve toplumdan tecrit edildi. Mart 1938'de Almanya'nın Avusturya'yı ilhakı (Anschluss) ile birlikte, yaklaşık 200 bin Avusturyalı Yahudi de Nazi zulmüne maruz kaldı. Bu gelişmeler üzerine, ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt'in girişimiyle, soruna uluslararası bir çözüm bulmak amacıyla Evyan Konferansı düzenlendi. Konferansa aralarında ABD, Birleşik Krallık, Fransa, Hollanda, Belçika, İsviçre, İsveç, Norveç, Danimarka, Avustralya, Yeni Zelanda ve bazı Latin Amerika ülkelerinin de bulunduğu 32 ülke katıldı. Katılımcılardan 26'sı sivil toplum kuruluşlarıydı.
Konferansın amacı, Yahudi mültecilerin kabul edilmesi konusunda ortak bir politika belirlemekti. Ancak daha başlangıçta, ABD'nin mülteci kontenjanını artırmayacağını açıklaması, diğer ülkelere de olumsuz bir sinyal verdi. İngiltere, Filistin'e göçü sınırlama kararı alırken; Kanada, "Kanada çok fazla Yahudi istemiyor" şeklinde açık bir ifade kullandı. Avustralya temsilcisi ise ülkesinde ırksal sorunlar olmadığını ve Yahudi mültecileri kabul etmeleri halinde bu durumun bozulacağını söyledi. Latin Amerika ülkeleri de sadece belirli meslek gruplarını veya tarım işçilerini kabul edebileceklerini belirterek kapıyı daralttı. Dominik Cumhuriyeti dışında hiçbir ülke somut bir taahhütte bulunmadı; Dominik Cumhuriyeti ise 100 bin Yahudi mülteci kabul etmeyi teklif etti, ancak bu sayıya hiçbir zaman ulaşılamadı.
Küresel Boyutu ve Tarihi Etkileri
Evyan Konferansı'nın başarısızlığı, Nazi liderliği tarafından Batı'nın Yahudi sorununa kayıtsız kaldığının bir işareti olarak yorumlandı. Adolf Hitler, konferansın ardından yaptığı açıklamada, "Hiç kimse onları istemiyor" diyerek, Yahudi karşıtı politikalarını daha da radikalleştirme konusunda cesaret buldu. Konferansın hemen ardından, Kasım 1938'de Kristallnacht (Kırık Cam Gecesi) olayları patlak verdi; binlerce Yahudi iş yeri ve sinagog tahrip edildi, yüzlerce Yahudi öldürüldü ve yaklaşık 30 bin Yahudi toplama kamplarına gönderildi.
Konferans, aynı zamanda uluslararası mülteci hukukunun gelişiminde bir dönüm noktası oldu. Dünyanın organize bir şekilde mültecilere sırt çevirmesi, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği'nin (UNHCR) kurulması ve 1951 Cenevre Sözleşmesi'nin oluşturulmasında önemli bir ders olarak hafızalara kazındı. Bugün hâlâ birçok ülke, benzer insani krizlerde Evyan'ın utancını tekrarlamamak için çaba göstermektedir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Evyan Konferansı, Türkiye'nin İkinci Dünya Savaşı öncesi ve sırasında izlediği mülteci politikasının anlaşılması açısından da önemlidir. Türkiye, 1933'ten itibaren Almanya'dan kaçan Yahudi bilim insanlarına kapılarını açmış ve üniversitelerde istihdam etmişti. Ancak Evyan Konferansı'na katılmamış olması, dönemin hassas dengelerini yansıtır. Türkiye, savaş yıllarında Yahudi mültecilere kapılarını açık tutmaya çalışsa da, sınırlı imkanlar ve artan güvenlik tehditleri nedeniyle kontrollü bir politika izlemiştir. Bu tarihi deneyim, günümüzde Türkiye'nin Suriye ve diğer bölgelerden gelen mülteci akınları karşısında benimsediği açık kapı politikasının kökenlerine ışık tutar. Evyan'ın başarısızlığı, uluslararası toplumun mülteci krizlerinde kolektif sorumluluk alması gerektiğini ve tek başına hareket etmenin yetersiz kalacağını göstermesi bakımından bugün de geçerlidir.
