Etiyopya, geçtiğimiz haftalarda uluslararası alacaklılarıyla tarihi bir borç yeniden yapılandırma anlaşmasına imza atarak, gelişmekte olan ülkelerin artan borç yükü ve küresel finans sistemindeki kırılmaların yeniden gündeme gelmesine neden oldu. Addis Ababa yönetiminin, G20 ülkelerinin Ortak Çerçeve girişimi kapsamında ulaştığı bu anlaşma, bir yandan ülkenin ekonomik toparlanma çabalarına nefes aldırmayı hedeflerken, diğer yandan Çin, ABD ve Avrupa arasındaki finansal rekabetin ve jeopolitik bölünmelerin somut bir yansıması olarak değerlendiriliyor.
Gelişmenin arka planı
Etiyopya, Afrika Boynuzu'nun en büyük ekonomilerinden biri olmasına rağmen, yıllardır süren iç çatışmalar, kuraklık ve pandeminin etkileri nedeniyle ağır bir borç kriziyle karşı karşıya. Ülkenin dış borcu, GSYİH'sının yaklaşık %30'una ulaşmış durumda ve bu borcun büyük bir kısmı Çin, Suudi Arabistan ve diğer gelişmekte olan ülkelere ait. G20'nin borç yükü altındaki ülkeler için oluşturduğu Ortak Çerçeve, alacaklı ülkeler ve özel sektör arasında koordinasyonu hedefliyor ancak süreç şimdiye kadar yavaş ilerledi. Etiyopya'nın bu çerçeve kapsamında ulaştığı anlaşma, ülkenin 2025-2028 dönemi için borç servisini önemli ölçüde azaltmayı ve kalkınma projelerine kaynak aktarmayı amaçlıyor.
Anlaşmanın en dikkat çekici yönlerinden biri, Çin'in bu süreçte izlediği politikalar. Pekin yönetimi, özellikle Kuşak ve Yol Girişimi (BRI) kapsamında Etiyopya'ya büyük ölçekli krediler sağlamıştı. Ancak bu kredilerin geri ödenmesinde yaşanan gecikmeler, Çin'in borç diplomasisini ve uluslararası finans kuruluşlarıyla işbirliğini yeniden değerlendirmesine neden oldu. Batılı ülkeler, Çin'in bu anlaşmada ne ölçüde taviz verdiğini ve borç şeffaflığını artırıp artırmadığını yakından izliyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Etiyopya'nın borç yeniden yapılandırması, sadece bu ülkeyle sınırlı kalmayıp, küresel finans mimarisinin geleceği açısından da önemli bir emsal teşkil etme potansiyeli taşıyor. Gelişmekte olan ülkelerin artan borç yükü, özellikle pandemi sonrası dönemde faiz oranlarının yükselmesi ve küresel ekonomik yavaşlamayla birlikte daha da derinleşti. Dünya Bankası ve IMF verilerine göre, düşük gelirli ülkelerin toplam dış borcu 2023 yılında 1 trilyon doları aştı ve bu borcun önemli bir kısmı Çin, Hindistan gibi “alışılmadık” alacaklılara ait. Bu durum, Paris Kulübü gibi geleneksel borç yeniden yapılandırma mekanizmalarının yetersiz kalmasına yol açıyor.
Öte yandan, Etiyopya örneği, Çin'in Afrika'daki finansal nüfuzunu azaltma stratejisinin bir parçası olarak da yorumlanabilir. Pekin, son yıllarda aşırı borçlanma nedeniyle eleştirilen projelerini yeniden gözden geçirme kararı almıştı. Ancak bu süreç, ABD ve Batılı müttefiklerinin “daha sürdürülebilir ve şeffaf” bir borç sistemi çağrılarıyla karşılaştı. Etiyopya anlaşması, taraflar arasında bir uzlaşma olarak görülse de, küresel finansal yönetişimdeki derin bölünmeleri gizleyemiyor. Özellikle Rusya-Ukrayna savaşı sonrası artan jeopolitik rekabet ve Çin-ABD arasındaki teknoloji ve ticaret savaşları, gelişmekte olan ülkelerin borç sorunlarını çözmek için gereken uluslararası işbirliğini zorlaştırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Etiyopya'nın borç yeniden yapılandırması, Türkiye'nin Afrika Boynuzu'ndaki stratejik çıkarları ve gelişmekte olan ülkelerle olan ekonomik işbirliği açısından iki boyutlu bir öneme sahiptir. Birincisi, Türkiye, Etiyopya ile askeri ve ekonomik alanda yakın ilişkiler kurmuş, Somali'deki barış süreci ve bölgesel istikrar konusunda Addis Ababa ile işbirliği yapmıştır. Etiyopya'nın ekonomik istikrarı, bu işbirliklerinin sürdürülebilirliği için kritiktir. İkincisi, Türkiye, gelişmekte olan bir ülke olarak borç yönetimi konusunda kendine özgü bir modele sahiptir ve uluslararası finansal mimarinin reformu konusunda aktif bir ses olabilir. Bu anlaşmanın başarısı veya başarısızlığı, Türkiye gibi benzer yapısal sorunlar yaşayan ülkeler için bir örnek teşkil edecektir. Ancak Türkiye'nin doğrudan bu borç yapılandırmasına taraf olmaması, dolaylı etkileri dikkatle izlemesini gerektirmektedir.
