İsrail'in sağcı hükümeti, işgal altındaki Batı Şeria'da E1 olarak bilinen tartışmalı bölgede binlerce konut birimi için ihale açtı. Bu hamle, Filistin devletinin kurulmasını hedefleyen çabaları baltalayacak ve bölgede zaten gergin olan durumu daha da kötüleştirecek nitelikte. İhale, uluslararası toplumun sert tepkisini çekerken, Filistin yönetimi ve Arap ülkeleri kararı kınadı.
E1 Projesi'nin Arka Planı
E1 (East 1) bölgesi, Doğu Kudüs'ün doğusunda, Ma'ale Adumim yerleşimi ile Kudüs arasında kalan stratejik bir alanı kapsıyor. Yaklaşık 12 kilometrekarelik bu bölge, 1990'lardan bu yana İsrail tarafından yerleşim genişletme planlarının odak noktası olmuş durumda. E1'de inşa edilecek yerleşimler, Batı Şeria'nın kuzeyi ile güneyi arasındaki bağlantıyı kopararak Filistin topraklarının bütünlüğünü parçalayacak. Ayrıca, Doğu Kudüs'ün Filistin'in başkenti olma ihtimalini de ortadan kaldıracak.
İsrail hükümeti, bu projeyi yıllardır gündemde tutuyor ancak uluslararası baskılar nedeniyle hayata geçirememişti. ABD Başkanı Donald Trump döneminde, özellikle 2020'de açıklanan "Yüzyılın Anlaşması" planı sonrası E1 projesi yeniden gündeme gelmişti. Şimdi ise Başbakan Binyamin Netanyahu liderliğindeki koalisyon, ihale sürecini başlatarak fiili inşaatın önünü açmayı hedefliyor. İhale, 3.500 konut birimini kapsıyor ve bu birimlerin inşası için önümüzdeki aylarda temel atılması bekleniyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
E1 projesi, sadece İsrail-Filistin çatışmasını değil, tüm Orta Doğu dengelerini etkileyecek potansiyele sahip. Uluslararası hukuka göre, işgal altındaki topraklarda yerleşim inşası Cenevre Sözleşmeleri'ne aykırı. Ancak İsrail, bu toprakları "tartışmalı" olarak nitelendiriyor ve yerleşimleri meşru görüyor. Avrupa Birliği, Birleşmiş Milletler ve birçok ülke E1 projesine karşı çıkıyor. ABD yönetimi ise henüz net bir tavır almadı; ancak Biden yönetimi döneminde yerleşim karşıtı açıklamalar yapılmıştı. Trump'ın yeniden seçilmesi durumunda İsrail'e daha fazla yeşil ışık yakılabileceği endişesi var.
Filistin yönetimi, E1 projesini "iki devletli çözümün ölüm fermanı" olarak nitelendiriyor. Filistin Dışişleri Bakanlığı, acil bir BM Güvenlik Konseyi toplantısı talep etti. Arap Birliği ve İslam İşbirliği Teşkilatı da kararı kınayan açıklamalar yaptı. Öte yandan, projenin hayata geçmesi halinde bölgede yeni bir intifada (ayaklanma) riski ve şiddet olaylarında artış olabileceği değerlendiriliyor. İsrail güvenlik güçleri, olası protestolara karşı teyakkuz durumuna geçti.
Türkiye Açısından Değerlendirme
E1 projesi, Türkiye'nin Filistin politikası ve bölgesel barış vizyonu açısından ciddi bir sınavdır. Türkiye, İsrail'in yerleşim faaliyetlerini uluslararası hukuka aykırı olarak değerlendirmekte ve iki devletli çözümü savunmaktadır. Bu gelişme, Türkiye'nin Birleşmiş Milletler ve İslam İşbirliği Teşkilatı nezdinde girişimlerini artırmasını gerektirebilir. Ayrıca, Türkiye-İsrail ilişkilerinde normalleşme süreci olumsuz etkilenebilir. Bölgede artan tansiyon, Türkiye'nin güvenlik ve enerji projelerini de dolaylı yoldan etkileyebilir.
