ABD'de yapılan yeni bir araştırma, gige bağlı (platform tabanlı) çalışanların giderek artan bir kısmının, düşük ücretler nedeniyle federal gıda yardımı programı SNAP'e (Supplemental Nutrition Assistance Program) bağımlı hale geldiğini ortaya koydu. Araştırmaya göre, bu işler artık birçok kişi için ek gelir kaynağı olmaktan çıkıp birincil geçim kaynağı haline gelirken, kazançlar temel gıda ve tıbbi masrafları bile karşılamıyor. Bu durum, gig ekonomisinin işçilere sağladığı sözde esnekliğin ve bağımsızlığın, ne yazık ki çoğu zaman ekonomik güvencesizlikle sonuçlandığını gösteriyor.
Gig Ekonomisinin Artan Önemi ve Yetersiz Ücretler
Araştırma, pandemi sonrası dönemde gig ekonomisinin büyümesine rağmen, çalışanların gelirlerinin giderek yetersiz kaldığını ortaya koyuyor. Özellikle yemek dağıtımı, market alışverişi ve ulaşım gibi sektörlerde faaliyet gösteren platform çalışanları, saatlik ücretlerinin asgari ücretin altında kalabildiği ve yasal olarak asgari ücret ve fazla mesai gibi korumalardan muaf tutuldukları için zor durumda. Raporda, 2023 yılında gig çalışanlarının ortalama saatlik kazancının, eyaletlere göre değişmekle birlikte, 7 ila 12 dolar arasında değiştiği; bu rakamın birçok eyalette asgari ücretin altına düştüğü belirtiliyor. Bu düşük ücretler, çalışanların sağlık sigortası, emeklilik birikimi gibi sosyal güvencelere erişimini de engelliyor; çünkü gig platformları genellikle bu tür yan hakları sağlamıyor.
Çalışmanın başyazarı Dr. Emily Johnson, "Gig çalışanları artık bu işleri ikinci bir iş olarak değil, ana gelir kaynağı olarak görüyor. Ancak elde ettikleri gelir, ailelerini geçindirmek için yeterli değil. Bu da onları gıda güvensizliği ve açlıkla karşı karşıya bırakıyor" şeklinde konuştu. Araştırma kapsamında anket yapılan gig çalışanlarının yüzde 40'ı, SNAP başvurusunda bulunduğunu veya mevcut yardımlardan yararlandığını belirtti. Bu oran, 2020 yılında yapılan benzer bir araştırmadaki yüzde 25'lik orana göre belirgin bir artış gösteriyor. Ayrıca, çalışanların büyük bir kısmı, gelirlerinin düzensiz olması nedeniyle SNAP başvuru sürecinde zorluklar yaşadıklarını ve aylık gelir değişkenliğinin yardım miktarlarını olumsuz etkilediğini aktardı.
Gig şirketleri ise çalışanların bağımsız yüklenici statüsünde olduğunu ve bu nedenle asgari ücret ya da sosyal hak sağlama zorunluluklarının bulunmadığını savunuyor. Ancak eleştirmenler, bu iş modelinin emek sömürüsüne yol açtığını ve hükümetin bu konuda düzenleyici adımlar atması gerektiğini belirtiyor. Bazı eyaletler, gig çalışanlarına asgari ücret garantisi ve sosyal haklar tanıyan yasalar çıkarmaya çalışsa da, bu çabalar şirketlerin yoğun lobi faaliyetleriyle karşılaşıyor.
Küresel Bir Fenomen ve Çözüm Arayışları
Gig ekonomisindeki bu sorun yalnızca ABD'ye özgü değil; Avrupa, Asya ve Latin Amerika'da da benzer eğilimler görülüyor. Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) verilerine göre, dünya genelinde gig platformlarında çalışanların sayısı 2023 itibarıyla 78 milyonu aştı ve bu rakamın artmaya devam etmesi bekleniyor. Ancak bu işlerin çoğu güvencesiz, düşük ücretli ve sosyal korumadan yoksun. Avrupa Birliği, 'platform çalışanlarının' istihdam statüsünü netleştirmek için bir direktif üzerinde çalışıyor; buna göre platform çalışanlarının işçi olarak tanınması ve asgari ücret, iş güvenliği gibi haklardan yararlanması planlanıyor. Ayrıca, İspanya ve Almanya gibi ülkelerde gig şirketlerine yönelik yasal düzenlemeler hayata geçirilmiştir. Bu gelişmeler, gig ekonomisinin geleceğinin, işçi hakları ve sosyal devlet anlayışı ile dengelenmesi gerektiğine işaret ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu araştırma, Türkiye'de hızla büyüyen yerli ve uluslararası platform tabanlı çalışma biçimleri (yemek, kurye, ulaşım ve anket gibi alanlarda) için önemli bir uyarı niteliği taşıyor. Türkiye'de de gige bağlı çalışanların sayısı artarken, düşük ve düzensiz gelirler geçim sıkıntısını derinleştiriyor. Bu durum, sosyal güvenlik sistemine ve kamu kaynaklarına ek yük getirirken, gelir adaletsizliğini artırma riski de taşıyor. Türk hükümetinin, çalışanların haklarını koruyacak düzenlemeler yapması ve bu iş kolunda sosyal diyaloğu geliştirmesi büyük önem taşıyor. Küresel eğilimler doğrultusunda, platform çalışanlarının statüsünün netleştirilmesi ve sosyal koruma mekanizmalarının genişletilmesi, Türkiye'nin sürdürülebilir istihdam politikaları açısından kritik bir adım olacaktır.
