ABD dolarının küresel rezerv para statüsünün zayıfladığı yönündeki tartışmalar son yıllarda sıklaşsa da, uzmanlar bu düşüşün abartıldığı ancak yine de gerçek olduğu görüşünde. Doların hakimiyetini ölçmenin en güvenilir yolu, ABD sınırları dışında yaratılan dolar kredileri ve diğer dolar yükümlülüklerine bakmak. Bu gösterge, doların uluslararası finans sistemindeki ağırlığının azalmakta olduğunu ancak hala ezici bir üstünlüğe sahip olduğunu ortaya koyuyor.
Gelişmenin Arka Planı
Son yıllarda Çin'in yuanı, Rusya'nın rublesi ve diğer alternatif para birimlerinin uluslararası ticarette daha fazla kullanılmaya başlanması, doların hegemonyasının sona erdiği spekülasyonlarını beraberinde getirdi. Ancak bu değişim daha çok jeopolitik bloklaşmalarla ilgili. Örneğin, Rusya-Ukrayna savaşı sonrası Batı yaptırımları, Moskova'yı dolar yerine yuan ve diğer para birimlerine yönelmeye itti. Yine de, Uluslararası Ödemeler Bankası verilerine göre, küresel döviz işlemlerinin yaklaşık yüzde 88'i hala dolar üzerinden gerçekleşiyor. Merkez bankalarının rezervlerinde doların payı ise son yirmi yılda yüzde 71'den yüzde 59'a geriledi. Bu düşüş, Çin ve diğer gelişmekte olan ülkelerin rezerv çeşitlendirmesiyle açıklanabilir. Ancak doların gölge bankacılık ve offshore piyasalardaki varlığı, bu resmin sadece bir kısmı.
En sağlam ölçüt, ABD dışındaki bankaların ve şirketlerin dolar cinsinden yarattığı kredi ve borçlanma araçları. Bank for International Settlements (BIS) verilerine göre, ABD dışındaki dolar kredilerinin hacmi 13 trilyon doları aşmış durumda. Bu, doların uluslararası finansal sistemdeki gerçek gücünü gösteriyor. Bu kredilerin büyük kısmı Asya ve Latin Amerika'da yoğunlaşmışken, Avrupa da önemli bir paya sahip. Doların bu kadar yaygın kullanılması, onun likiditesi, derin piyasaları ve ABD'nin güçlü hukuki altyapısından kaynaklanıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Doların düşüşü tartışmaları, aslında küresel ekonomik güç dengelerinin kaymasıyla yakından ilgili. Çin'in GSYİH'sı ABD'ye yaklaşırken, yuanın uluslararasılaşması hız kazandı. Ancak yuanın serbestçe konvertibl olmaması ve Çin'in sermaye kontrolleri, onun doların yerini almasını engelliyor. Öte yandan, bazı ülkeler BRICS alternatif ödeme sistemi gibi girişimlerle dolar bağımlılığını azaltmaya çalışıyor. Bu çabalar, özellikle yaptırım riski taşıyan ülkeler için stratejik bir öneme sahip. ABD, doların silah olarak kullanılması (yaptırımlar) nedeniyle bazı ülkeleri uzaklaştırsa da, doların yerini alacak bir alternatif henüz görünmüyor. Avrupa Birliği'nin euroyu güçlendirme çabaları da sınırlı kaldı. Nitekim, küresel ticaretin yarısından fazlası dolar üzerinden faturalanıyor. Petrol ve emtia fiyatlamalarındaki dolar hakimiyeti de sürüyor.
Bu noktada, doların düşüşü abartılıyor olsa da, uzun vadede eğilim aşağı yönlü. ABD'nin artan borç yükü, siyasi kutuplaşma ve Çin'in yükselişi gibi faktörler, zamanla doların payını azaltabilir. Ancak bu süreç on yıllar alabilir. Merkez bankalarının altın alımları, rezerv çeşitlendirmesinin bir işareti. 2023'te küresel merkez bankaları 1.037 ton altın satın alarak rekor kırdı. Bu, dolar güvenindeki erozyonun bir yansıması olarak görülebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, dış ticaretinin büyük bölümünü dolar üzerinden yaptığı için doların küresel rolündeki değişimler yakından takip ediliyor. Doların düşüşü abartılı olsa da, yönü aşağı ise, bu Türkiye'nin ithalat maliyetlerini düşürebilir ve enflasyonla mücadeleye katkı sağlayabilir. Ancak kısa vadede doların güçlü kalması, Türkiye'nin dış borç yükünü ağırlaştırıyor. Öte yandan, Türkiye'nin Rusya ve Çin ile artan ticaretinde dolar dışı para birimlerine yönelmesi, dolar bağımlılığını azaltma politikalarıyla uyumlu. Bu gelişme, Türkiye'nin yaptırım riskini yönetmesinde de avantaj sağlayabilir. Ancak dolar sisteminin çökmesi gibi bir senaryo şu an için olası görünmüyor.
