Güneydoğu Asya’nın en genç bağımsız ülkesi Doğu Timor’un, ASEAN’a (Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği) tam üyelik sürecinde kapılar aralanmış olsa da, ekonomik kırılganlık, kurumsal zayıflık ve jeopolitik baskılar gibi yapısal riskler dikkat çekiyor. Bölgesel örgüt, 2022’de prensipte kabul ettiği Doğu Timor’un üyeliğine ilişkin yol haritasını henüz tamamlamış değil. 1975’te Endonezya tarafından ilhak edilmeden önce Portekiz sömürgesi olan ülke, 2002’de bağımsızlığını kazandı. 1,4 milyon nüfuslu Doğu Timor, ASEAN’ın 11’inci üyesi olmaya hazırlanırken, uluslararası gözlemciler sürecin 2025 sonrasına sarkabileceğini belirtiyor.
Gelişmenin Arka Planı
Doğu Timor’un ASEAN yolculuğu 2011 yılında resmen başvuruda bulunmasıyla başladı. Ancak örgüt, başvuruyu 2022’ye kadar karara bağlamadı. Kamboçya’nın ev sahipliğinde düzenlenen 2022 ASEAN Zirvesi’nde ülkeye “gözlemci statüsü” verilmesi ve üyelik yol haritasının hazırlanması kararlaştırıldı. O tarihten bu yana Doğu Timor, ASEAN’ın tüm toplantılarına katılıyor ancak oy hakkı bulunmuyor. Endonezya başta olmak üzere bazı üyeler, Doğu Timor’un entegrasyonunu desteklerken, Singapur gibi daha gelişmiş ekonomiler, ülkenin ekonomik ve yasal altyapısının yetersiz olduğunu savunuyor.
Doğu Timor’un gayri safi yurt içi hasılası (GSYH) yaklaşık 2 milyar dolar seviyesinde. Petrol ve doğal gaz gelirlerine bağımlı ekonomi, 2012’den bu yana üretimin düşmesiyle daralıyor. Nüfusun %42’si yoksulluk sınırının altında yaşıyor. ASEAN üyeliği, ticaret ve yatırım akışını artırmak, altyapıyı geliştirmek için bir fırsat olarak görülüyor. Ancak üyelik şartları arasında yer alan gümrük birliği, standart uyumu ve fikri mülkiyet hakları gibi konularda ülkenin hazır olmadığı belirtiliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ASEAN’ın Doğu Timor’a kapılarını açması, bölgedeki güç dengeleri açısından da önemli. Çin, Doğu Timor’da artan ekonomik varlığıyla dikkat çekiyor. Pekin, ülkenin altyapı projelerine ve doğal gaz yatırımlarına büyük fonlar sağlıyor. Avustralya ise Doğu Timor’la deniz sınırı anlaşmazlığını 2018’de çözmüş ve güvenlik işbirliğini derinleştirmişti. ASEAN’ın Doğu Timor’u bünyesine katması, Çin’in bölgedeki etkisini dengelemek isteyen ABD ve müttefiklerince de destekleniyor. Öte yandan, ASEAN’ın kendi içindeki karar alma mekanizmaları, özellikle Myanmar krizi nedeniyle zaten sarsıntılı. Doğu Timor’un üyeliği, örgütün kurumsal kapasitesini daha da zorlayabilir. Uzmanlar, Doğu Timor’un küçük ekonomisi ve kırılgan demokrasisiyle ASEAN’ın “merkeziyetçi” yapısına uyum sağlamasının zaman alacağını vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Doğu Timor’un ASEAN üyeliği, Türkiye’nin Güneydoğu Asya’daki stratejik ilgisi açısından doğrudan değilse bile dolaylı bir önem taşıyor. Türkiye, 2011’de Dili’de büyükelçilik açarak bölgedeki varlığını artırmıştı. Doğu Timor’un ASEAN’a tam üyeliği, Türkiye’nin bölgeyle ticari ve diplomatik ilişkileri için yeni bir platform sunabilir. Ancak ülkenin küçük pazarı ve altyapı sorunları, kısa vadede somut bir ekonomik kazanç beklenmediğini gösteriyor. Yine de ASEAN’ın genişlemesi, Türkiye’nin Asya’ya yönelik çok yönlü dış politikası çerçevesinde izlenmesi gereken bir gelişme olarak değerlendirilebilir.
