WASHINGTON, 23 Eylül - ABD'li Demokrat Senatör Jeanne Shaheen, Çarşamba günü yaptığı açıklamada, Başkan Donald Trump'ın bu hafta yapılacak zirvede Çin Devlet Başkanı Xi Jinping'e, Çin firmalarının Tahran'a ekonomik ve askeri destek sağladığını belirterek, İran'a verdiği desteği durdurması yönünde baskı yapması gerektiğini söyledi.
Gelişmenin Arka Planı
Senatör Shaheen'in çağrısı, ABD-Çin ilişkilerinin ticaret savaşı, teknoloji rekabeti ve bölgesel güvenlik konularında giderek gerildiği bir dönemde geldi. Trump yönetimi, İran'a yönelik "maksimum baskı" politikası kapsamında Tahran'a ekonomik yaptırımları sıkılaştırırken, Çin'in İran ile olan ticari ve askeri bağlarını sürdürmesi Washington'da rahatsızlık yaratıyor.
Shaheen, yaptığı yazılı açıklamada, "Çinli şirketlerin İran'a ekonomik ve askeri destek sağladığına dair kanıtlar var. Başkan Trump, bu hafta Xi Jinping ile yapacağı görüşmede bu konuyu gündeme getirmeli ve Çin'in İran'a verdiği desteği sonlandırması için baskı yapmalı" ifadelerini kullandı. Senatör, Çin'in İran Devrim Muhafızları ile olan bağlantılarının bölgesel istikrarı tehdit ettiğini vurguladı.
Çin, İran'ın en büyük petrol alıcılarından biri konumunda. ABD'nin yaptırımlarına rağmen Çin, İran'dan petrol ithalatını sürdürüyor ve bu durum Tahran'ın ekonomik olarak ayakta kalmasını sağlıyor. Ayrıca, Çinli firmaların İran'ın balistik füze programına ve insansız hava aracı teknolojisine katkı sağladığı iddiaları Batılı istihbarat raporlarında sıkça yer alıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD-Çin zirvesi, iki ülke arasındaki rekabetin giderek arttığı bir ortamda kritik önem taşıyor. Trump yönetimi, Çin'i yalnızca ticaret açığı ve fikri mülkiyet hırsızlığıyla değil, aynı zamanda İran, Kuzey Kore ve Venezuela gibi ülkelere verdiği destekle de suçluyor. Çin ise, İran ile olan ilişkilerinin uluslararası hukuka uygun olduğunu ve tek taraflı yaptırımları tanımadığını savunuyor.
İran nükleer anlaşmasından 2018'de çekilen ABD, Tahran'a yönelik yaptırımları yeniden uygulamaya koymuştu. Ancak Çin, Rusya ve Avrupalı müttefikler, yaptırımlara rağmen İran ile ticaretini sürdürmenin yollarını arıyor. Bu durum, ABD'nin İran politikasını etkisiz kılıyor ve Tahran'ın nükleer programını ilerletmesine olanak tanıyor.
Uzmanlar, Trump'ın Xi ile görüşmesinde İran konusunu ne kadar gündeme getireceğinin belirsiz olduğunu belirtiyor. Zira zirvenin ana gündem maddeleri arasında ticaret anlaşması, Kuzey Kore ve Hong Kong gibi konular bulunuyor. Yine de Shaheen'in açıklaması, Kongre'deki Demokratların İran konusunda Trump yönetimine baskı yapmaya devam edeceğini gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'nin Çin'i İran'a desteği kesmeye zorlama çabası, Türkiye'yi de yakından ilgilendiriyor. Türkiye, İran ile ekonomik ve enerji ilişkilerini sürdürürken, ABD yaptırımlarına uymadığı için zaman zaman Washington'ın tepkisini çekiyor. Olası bir ABD-Çin uzlaşması, İran'a yönelik uluslararası baskıyı artırabilir ve Türkiye'nin İran ile ticaretini zorlaştırabilir. Ayrıca, Çin'in İran'daki etkisinin azalması, bölgesel dengeleri değiştirebilir ve Türkiye'nin Orta Doğu'daki manevra alanını etkileyebilir.
