ABD Başkanı Donald Trump'ın İran ile gerilimi sona erdirmek ve Hürmüz Boğazı'nı yeniden açmak için duyurduğu 14 maddelik mutabakat zaptı (MOU), Çarşamba günü Kongre'deki Cumhuriyetçi milletvekillerinin çoğunluğunu ikna edemedi. Trump yönetimi yetkilileri, dün düzenledikleri bir telekonferansta anlaşmanın tam metnini okurken, özellikle Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerine getirilecek sınırlamalar ve petrol ihracatına yönelik yaptırımların kademeli olarak kaldırılması gibi maddeler eleştiri oklarının hedefi oldu.
Anlaşmanın Detayları ve Cumhuriyetçi Tepkiler
Beyaz Saray'dan yapılan açıklamaya göre, mutabakat zaptı İran'ın nükleer programını dondurması, balistik füze denemelerine son vermesi ve bölgedeki vekil güçlerine desteğini kesmesi karşılığında, ABD'nin İran petrolüne uyguladığı ambargoyu 180 gün içinde kaldırmasını öngörüyor. Ancak anlaşma metninde İran'ın nükleer tesislerinin kapsamlı denetime açılması veya Devrim Muhafızları'nın terör örgütü listesinden çıkarılması gibi kritik konularda net bir hüküm bulunmuyor.
Cumhuriyetçi kanattan gelen tepkiler sert oldu. Senato Dış İlişkiler Komitesi Başkanı Jim Risch, anlaşmayı 'kapitülasyon' olarak nitelendirirken, eski Başkan Yardımcısı Mike Pence de Trump'ın İran'a karşı 'maksimum baskı' politikasını terk etmesini 'büyük bir hata' olarak değerlendirdi. Özellikle İsrail yanlısı Cumhuriyetçiler, anlaşmanın Ortadoğu'da İran'a geniş bir hareket alanı tanıyacağı endişesini dile getirdi.
Trump yönetimi ise anlaşmanın Hürmüz Boğazı'nda seyrüsefer güvenliğini sağlayarak küresel enerji fiyatlarını istikrara kavuşturacağını ve ABD'nin bölgedeki askeri varlığını azaltacağını savunuyor. Beyaz Saray Sözcüsü Karoline Leavitt, 'Alternatif daha da kötüydü: kontrolsüz bir nükleer silahlanma yarışı ve petrol fiyatlarında tarihi bir şok' ifadelerini kullandı.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Mutabakatın en kritik maddelerinden biri, İran'ın Hürmüz Boğazı'ndaki ablukayı kaldırmayı taahhüt etmesi. Dünya ham petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği bu stratejik su yolunun yeniden açılması, başta Çin, Hindistan ve Japonya olmak üzere Asya ekonomileri için hayati önem taşıyor. Petrol fiyatları, anlaşma haberinin ardından yüzde 3 oranında gerileyerek varil başına 78 dolar seviyesine indi.
Avrupalı müttefikler ise ihtiyatlı bir iyimserlik içinde. Fransa ve Almanya, anlaşmanın İran'ın nükleer faaliyetlerine kalıcı sınırlamalar getirip getirmediğini görmek istediklerini belirtirken, Birleşik Krallık 'şartlı destek' açıkladı. Rusya ve Çin ise anlaşmayı memnuniyetle karşıladı; Pekin yönetimi, 'ulaştırma koridorlarının güvence altına alınmasının tüm bölge için faydalı olacağını' duyurdu.
İsrail ise en sert muhalefeti sergileyen ülke oldu. Başbakan Binyamin Netanyahu, düzenlediği basın toplantısında, 'Bu, 2015 nükleer anlaşmasının zayıflatılmış bir versiyonudur ve İran'ın bir nükleer eşik ülke haline gelmesine izin verecek bir düzenlemedir' dedi. İsrail Savunma Bakanlığı, İran'ın uranyum zenginleştirme kapasitesini sürdürmesine izin veren herhangi bir uzlaşmanın kabul edilemez olduğunu vurguladı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Anlaşma, Türkiye'nin enerji güvenliği ve komşularıyla ilişkileri açısından iki ucu keskin bıçak niteliği taşıyor. Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması, Türkiye'nin Irak ve Körfez ülkelerinden ham petrol ithalatını kolaylaştırarak enerji maliyetlerini düşürebilir. Ancak İran'a yönelik yaptırımların kademeli olarak kalkması, Türkiye'nin ABD ile ilişkilerinde yeni bir gerilim alanı yaratabilir; zira Ankara, Tahran'la ticari ve enerji işbirliğini uzun süredir Washington'un tepkisine rağmen sürdürüyor. Bölgesel dengeler açısından, İran'ın elinin güçlenmesi Suriye ve Irak'ta Türkiye'nin çıkarlarıyla çelişebilecek bir durum; öte yandan Suudi Arabistan ve BAE ile rekabette İran'ın daha aktif bir rol üstlenmesi, Ankara'nın Körfez'deki manevra alanını daraltabilir.
