Çin, Pazartesi günü yaptığı açıklamayla 10 Amerikan savunma şirketine yaptırım uyguladığını duyurdu. Bu karar, ABD'nin geçtiğimiz haftalarda Huawei ve ZTE gibi önde gelen Çinli teknoloji firmalarının Amerikan savunma sözleşmelerine katılımını yasaklayan bir düzenlemeye yanıt olarak alındı. Çin Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan yazılı açıklamada, söz konusu yaptırımların "ulusal egemenlik ve çıkarların korunması amacıyla" uygulandığı belirtildi. Yaptırım listesinde Lockheed Martin, Boeing Savunma, Raytheon Technologies gibi ABD'nin en büyük savunma yüklenicilerinin yanı sıra General Dynamics ve Northrop Grumman gibi şirketler de yer alıyor. Bu şirketlere, Çin pazarındaki faaliyetlerinin kısıtlanması ve Çin'deki varlıklarının dondurulması gibi önlemler uygulanacak.
Gelişmenin arka planı
ABD Savunma Bakanlığı, 15 Haziran'da yayımladığı bir yönetmelikle, Huawei, ZTE, Hikvision ve Dahua gibi Çinli teknoloji firmalarının, Amerikan askeri tedarik zincirinde yer almasını engelleyen bir düzenlemeye imza atmıştı. Bu düzenleme, ABD'nin 2019 yılında yürürlüğe koyduğu ve Çinli telekomünikasyon şirketlerini ulusal güvenlik riski olarak tanımlayan kararnamenin bir parçasıydı. ABD'li yetkililer, bu şirketlerin casusluk ve siber saldırı potansiyeli taşıdığını öne sürüyor; ancak Çin bu iddiaları defalarca reddetti.
Pekin yönetimi, Washington'un bu adımını "tek taraflı yaptırımlar ve haksız kısıtlamalar" olarak nitelendirdi. Çin Ticaret Bakanlığı sözcüsü, yaptırımların "piyasa ekonomisi ve uluslararası ticaret kurallarına aykırı" olduğunu vurgulayarak, bu tür hamlelerin küresel tedarik zincirlerine zarar vereceğini ifade etti.
İki ülke arasındaki ticaret savaşı, son yıllarda teknoloji alanında daha da kızışmış durumda. ABD, Çin'in 5G ve yapay zeka gibi stratejik sektörlerdeki yükselişini sınırlamayı hedeflerken; Çin de kendi teknoloji şirketlerini korumak ve ulusal çıkarlarını savunmak için misilleme yapma yoluna gidiyor. Uzmanlar, bu karşılıklı yaptırım sarmalının iki ülke arasındaki ilişkileri daha da germe riski taşıdığı konusunda uyarıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Çin-ABD arasındaki bu yaptırım krizi, yalnızca iki ülkeyi değil, küresel savunma ve teknoloji tedarik zincirini de etkiliyor. ABD'nin savunma şirketlerine yönelik Çin yaptırımları, bu firmaların Asya-Pasifik bölgesindeki operasyonlarını zorlaştırabilir. Özellikle Tayvan boğazı ve Güney Çin Denizi'ndeki gerilimler göz önüne alındığında, ABD'li savunma şirketlerinin bölgedeki varlığı stratejik bir öneme sahip.
Öte yandan, Çin'in Avrupa ve diğer bölgelerdeki ortakları, bu yaptırımların kendi savunma alımlarını ve teknoloji iş birliklerini nasıl etkileyeceğini yakından izliyor. ABD, Avrupalı müttefiklerine Çin teknolojisi konusunda benzer kısıtlamalar getirmeleri yönünde baskı yaparken; Çin de alternatif tedarik zincirleri oluşturarak izolasyonu kırmaya çalışıyor. Bu gerilim, küresel ticaretin iki kutuplu bir yapıya evrilmesine yol açabilir. Ekonomistler, bu tür yaptırımların uzun vadede inovasyonu ve teknolojik ilerlemeyi olumsuz etkileyeceğini savunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu yaptırım döngüsü, Türkiye'nin savunma sanayiindeki dışa bağımlılığı ve iki büyük güç arasındaki denge politikası açısından kritik. Türkiye, hem ABD ile NATO müttefiki hem de Çin ile ticari ve askeri iş birliği yürüten bir konumda. Özellikle S-400 hava savunma sistemi krizi sonrası ABD'nin yaptırımlarıyla karşılaşan Türkiye, Çin'in benzer bir yaptırım mekanizmasına başvurmasının, küresel yaptırımların yaygınlaşmasına yol açabileceğini gözlemliyor. Ayrıca, Çin'in teknoloji şirketlerine yönelik ABD yaptırımları, Türkiye'nin 5G altyapısı ve savunma sistemlerindeki tedarik tercihlerini etkileyebilir. Türkiye, bu gelişmeler ışığında çok yönlü dış politikasını korumak için hem ABD hem de Çin ile diyaloğu sürdürmeli, ancak kendi savunma sanayiinde yerli ve milli üretimi artırmaya odaklanmalıdır.
