Çin Ticaret Bakanlığı, 5 Şubat 2024 tarihinde yayımladığı bir bildiriyle, ABD'nin Çinli şirketlere yönelik kısıtlamalarına misilleme olarak 10 ABD'li teknoloji şirketine yaptırım uyguladığını duyurdu. Yaptırımlar kapsamında, askeri ve sivil alanlarda kullanılabilen "çift kullanımlı" ürünlerin bu şirketlere ihracatı yasaklandı. Hedefteki şirketler arasında insansız hava aracı üreticileri ve nadir toprak elementleri ticareti yapan firmalar bulunuyor. Karar, ABD Savunma Bakanlığı'nın (Pentagon) ocak ayı başında bir grup Çinli teknoloji şirketini kara listeye almasının ardından geldi.
Arka plan: Pentagon'un kara listesi ve Çin'in yanıtı
Pentagon, 18 Ocak 2024'te Çin merkezli bazı teknoloji şirketlerini 'çin askeri-sanayi kompleksiyle bağlantılı' oldukları gerekçesiyle kara listeye almıştı. Kara listede, yapay zeka, yarı iletkenler ve kuantum bilişim alanlarında faaliyet gösteren birçok firma yer alıyordu. ABD, bu adımı Çin'in teknoloji alanındaki yükselişini sınırlamak ve ulusal güvenliğini korumak amacıyla attığını belirtmişti. Çin ise bu kara listeye sert tepki göstererek, ABD'nin 'ticari korumacılık' ve 'haksız rekabet' uyguladığını savundu. Pekin yönetimi, iki hafta geçmeden misilleme yaparak, benzer şekilde ABD'li 10 teknoloji şirketine yaptırım uyguladı.
Bölgesel ve küresel boyut: Teknoloji savaşları kızışıyor
Bu yaptırım, ABD-Çin arasındaki teknoloji savaşlarının yeni bir cephesi olarak değerlendiriliyor. Çin'in nadir toprak elementleri üzerindeki hakimiyeti, misillemesinin etkisini artırıyor. Zira Çin, dünya nadir toprak üretiminin yaklaşık %60'ını elinde bulunduruyor. ABD'nin drone üreticileri ve nadir toprak firmalarının Çin pazarına bağımlılığı, yaptırımların ABD'li şirketler üzerinde ciddi tedarik zinciri sorunları yaratmasına neden olabilir. Uzmanlar, bu karşılıklı yaptırımların küresel tedarik zincirlerinde kırılmalara yol açabileceği ve teknoloji alanındaki jeopolitik rekabeti daha da derinleştireceği görüşünde. ABD Dışişleri Bakanlığı'ndan yapılan açıklamada, Çin'in misillemesi 'haksız ve temelsiz' olarak nitelendirilirken, gerekli adımların atılacağı belirtildi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, son yıllarda teknoloji transferi ve savunma sanayii alanında Çin ile iş birliğini geliştirmeye çalışırken, ABD-Çin arasındaki bu yaptırım savaşı Ankara için hassas bir denge sorunu yaratabilir. Türkiye, NATO müttefiki olarak ABD ile ilişkilerini korurken, Çin'le de teknoloji ve ticaret alanında bağlarını sürdürüyor. Bu süreçte Türk şirketlerinin, özellikle nadir toprak elementleri ve drone teknolojileri gibi stratejik alanlarda, her iki tarafa da bağımlılığını azaltacak alternatif tedarik kanalları bulması gerekebilir. Ayrıca, küresel tedarik zincirlerindeki aksaklıklar, Türkiye'nin üretim ve ihracatını da etkileyebilir.
