Çin, on yıllardır kırsal kesimden kentlere göç eden milyonlarca işçinin sosyal haklarını sınırlayan kötü şöhretli hukou (ikamet kaydı) sistemini sessiz sedasız gevşetiyor. Pekin yönetimi, büyük bir tantana yapmadan hayata geçirdiği bir dizi düzenlemeyle, göçmen işçilerin kentlerde daha kolay ikamet etmesini, çocuklarını yerel okullara kaydettirmesini ve sağlık hizmetlerinden yararlanmasını sağlıyor. Bu adım, Çin ekonomisinin yavaşlayan büyümesine karşı alınan önlemlerin bir parçası ve aynı zamanda Marx'ın sosyal eşitlik ilkeleriyle de örtüşüyor.
Hukou Sistemi Neden Değişiyor?
1950'lerde kurulan hukou sistemi, Çin vatandaşlarını kentsel ve kırsal olarak ikiye ayıran bir iç pasaport uygulamasıydı. Kırsal hukou sahipleri, kentlerde çalışmalarına rağmen yerel eğitim, sağlık ve sosyal güvenlik haklarından mahrum kalıyordu. Bu durum, 290 milyonu aşkın kırsal göçmen işçiyi (nongmingong) ikinci sınıf vatandaş konumuna düşürüyordu.
Ancak Çin'in demografik yapısı değişiyor. İşgücü yaşındaki nüfus azalırken, yaşlı nüfus artıyor. Ekonomik büyüme yavaşlarken, kentlerin işgücüne olan ihtiyacı da artıyor. Bu nedenle Pekin, hukou kısıtlamalarını kademeli olarak kaldırma kararı aldı. İlk olarak 2014'te küçük kentlerde hukou sınırlamaları gevşetilirken, 2022'de 300 bin nüfusun altındaki tüm kentlerde hukou şartı kaldırıldı. 2023 itibarıyla, 5 milyondan az nüfuslu kentlerde ikamet kaydı için gereken süreler önemli ölçüde kısaltıldı.
En önemli adım ise 2024 yazında geldi: Pekin yönetimi, büyük kentlerde ikamet eden göçmen işçilerin çocuklarına yerel okullarda eğitim hakkı tanıyan bir genelge yayımladı. Daha önce bu çocuklar, ancak özel ücretli okullara gidebiliyor ya da köylerinde aile büyüklerinin yanında kalıyordu. Yeni düzenleme, bu çocukların aileleriyle birlikte yaşamasını ve kent okullarına kaydolmasını mümkün kılıyor.
Küresel ve Bölgesel Boyut
Bu reformun ekonomik etkileri büyük olacak. Çin'in kırsal kesiminden kentlere göç eden işçiler, daha önce sosyal güvencelerinin olmaması nedeniyle tüketim yapmaktan kaçınıyordu. Hukou reformu, bu kitlenin kentlerde kalıcı olarak yerleşmesini teşvik ederek iç talebi canlandırabilir. Çin'in GSYİH'sındaki tüketim payı hâlâ gelişmiş ülkelerin gerisinde; bu reform, o açığın kapanmasına yardımcı olabilir.
Ancak reformun maliyeti de var. Kent yönetimleri, milyonlarca yeni kayıtlı vatandaşa eğitim, sağlık ve altyapı hizmeti sağlamak zorunda kalacak. Bu nedenle hukou reformu, merkezi hükümet ve yerel yönetimler arasında yeni bir mali dengeyi gerektiriyor. Çin'in bu sorunu çözmek için 2024 yılında yerel yönetimlere yönelik mali transferleri artırdığı bildiriliyor.
Reformun bir diğer boyutu da siyasi. Kırsal göçmen işçiler, uzun süredir kentlerde yaşamalarına rağmen siyasi haklardan (örneğin seçme ve seçilme) mahrumdu. Hukou değişikliği, bu kitlenin siyasal sisteme entegrasyonunu da sağlayacak. Çin Komünist Partisi, bu adımla toplumsal istikrarı güçlendirmeyi hedefliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Çin'in hukou reformu, Türkiye için doğrudan bir etki yaratmasa da küresel emek piyasası ve tedarik zincirleri açısından önem taşıyor. Çin'in iç tüketimi canlandırması, Türkiye'nin Çin'e ihracatını (özellikle maden, tarım ürünleri) olumlu etkileyebilir. Ayrıca Çin'deki işgücü maliyetlerinin artması, üretimin Türkiye gibi alternatif ülkelere kaymasına yol açabilir. Türkiye, kırsal kalkınma ve iç göç politikaları açısından Çin'in deneyiminden ders çıkarabilir; ancak iki ülkenin yapısal farklılıkları (Türkiye'de hukou benzeri bir sistem yok) nedeniyle doğrudan karşılaştırma yapmak güç. Yine de Çin'in bu reformu, büyümeyi sosyal adaletle dengeleme çabası olarak okunabilir.
