Çin'in güneyindeki Shenzhen kentinde yer alan ve dünyanın en büyük elektronik ticaret merkezlerinden biri olarak kabul edilen Huaqiangbei'de, bellek çipi krizi hem perakende tüketicileri hem de küçük işletmeleri olumsuz etkiliyor. Cai adlı bir tüccar, oyuncular ve kurumsal müşteriler için bilgisayar montajı yapan bir girişimci olarak, son bir yılda bellek ürünlerinin fiyatının üç katına çıktığını ve bu durumun iş yapış şeklini kökten değiştirdiğini belirtiyor. Küresel yapay zeka yatırımlarının yüksek bant genişlikli bellek (HBM) talebini patlatması, standart DRAM ve NAND flash modüllerine olan talebi artırarak fiyatları da yukarı çekiyor.
Yapay zeka yatırımları fiyatları artırıyor
Huaqiangbei, adeta bir elektronik süpermarketi andıran yapısıyla, Asya'nın ve dünyanın dört bir yanından tüccarların akınına uğruyor. Ancak son aylarda durum değişti. Ürünlerin yüzde 90'ının fiyatının arttığını ifade eden Cai, özellikle bellek modüllerinde yaşanan bu artışın müşterilerini caydırdığını anlatıyor. Geçen yıl başında bir DDR4 32GB bellek kiti yaklaşık 40 dolarken, bugün aynı ürün 120 doların üzerinde satılıyor. SSD'ler de benzer bir sıçrama yaşadı; 1TB NVMe SSD altı ayda 50 dolardan 110 dolara yükseldi.
Fiyat artışlarının temelinde, yapay zeka çiplerinin üretiminde kritik rol oynayan yüksek bant genişlikli bellek (HBM) üretimine öncelik veren büyük bellek üreticileri Samsung, SK Hynix ve Micron bulunuyor. Adı açıklanmayan bir sektör analistine göre bu şirketler, fabrikalarında mevcut kapasitenin önemli bir bölümünü HBM'ye ayırarak standart DRAM ve NAND çiplerinin arzını kısıyor. Talep ise yapay zeka sunucularının yanı sıra yeni nesil akıllı telefonlar, oyun bilgisayarları ve veri merkezlerinden gelmeye devam ediyor. Arz-talep dengesizliği, özellikle Çin'deki tüketici elektroniği piyasasında ciddi bir fiyat baskısı yaratıyor.
Küresel çip pazarında yeniden yapılanma
Bu kriz, aslında daha geniş bir küresel çip pazarı dönüşümünün parçası. ABD'nin Çin'e yönelik yarı iletken ihracat kısıtlamaları, Çinli firmaların stokçuluğa yönelmesine ve alternatif tedarik kanalları aramasına neden oldu. ABD, 2022 ve 2023'te yürürlüğe koyduğu kurallarla Çin'e gelişmiş yapay zeka çipleri ve bellek ürünlerinin ihracatını sınırlandırdı. Bu durum, Çinli satıcıları mevcut stoklarını daha yüksek fiyatlardan satmaya itti. Aynı zamanda, Çin'in kendi bellek üretimini artırma çabaları (örneğin Yangtze Memory Technologies Corp. - YMTC) henüz yeterli düzeye ulaşamadı.
Bölgesel olarak bakıldığında, Asya-Pasifik'teki bellek fiyatlarının yükselmesi, dünya genelinde elektronik ürün maliyetlerini etkiliyor. Güney Kore ve Tayvan gibi bellek üretim üslerinde şirketler, kâr marjlarını artırmak için fiyat politikalarını yeniden gözden geçiriyor. Huawei gibi büyük Çinli teknoloji firmaları ise kendi tedarik zincirlerini oluşturmaya çalışırken, bu durum KOBİ'ler için işleri daha da zorlaştırıyor. Sektör uzmanları, fiyat artışlarının en az 2024'ün üçüncü çeyreğine kadar devam edeceğini, yeni üretim kapasitelerinin devreye girmesiyle ancak 2025'te dengelenebileceğini öngörüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, büyük ölçüde ithalata dayalı elektronik sektörüyle bu krizden doğrudan etkileniyor. Bellek fiyatlarındaki artış, bilgisayar, akıllı telefon ve sunucu maliyetlerini yükselterek yurt içinde enflasyonist baskı yaratabilir. Ayrıca, Türkiye'nin savunma sanayisinde ve yerli otomobil üretiminde kullanılan yüksek teknolojili çiplerin temini zorlaşabilir. ABD-Çin ticaret savaşının bir yansıması olan bu kriz, Türkiye'nin ithalat rotalarını çeşitlendirme ve yerli çip üretimini teşvik etme gerekliliğini bir kez daha ortaya koyuyor. Kısa vadede, Türk tüketiciler elektronik ürünlerde fiyat artışlarıyla karşılaşabilir.
