Çin, 18 Ocak 2023 tarihinde yürürlüğe giren 837 sayılı yeni yönetmelikle, özel şirketler üzerindeki devlet kontrolünü yasal dayanağa kavuşturarak stratejik teknoloji transferini sınırlandırdı. Bu düzenleme, Çinli özel firmaların yurtdışı yatırımları ve teknoloji anlaşmalarını kapsıyor; özellikle yarı iletkenler, yapay zeka, kuantum bilişim ve biyoteknoloji gibi kritik alanlarda faaliyet gösteren şirketlerin yabancı ortaklıklarını ve satın almalarını sıkı denetime tabi tutuyor. Yeni kurallar, 2022'de yayımlanan ve yabancı yatırımların ulusal güvenlik incelemesini genişleten yönetmeliğin ardından geldi.
Yönetmeliğin Arka Planı ve Kapsamı
837 sayılı yönetmelik, Çin Ticaret Bakanlığı tarafından hazırlanmış olup, ülkenin teknolojik bağımsızlığını koruma hedefinin bir parçasıdır. Düzenleme, Çinli özel şirketlerin yurt dışına yapacakları yatırımları ve yabancı firmalarla kuracakları ortaklıkları, önceden izin alınması gereken faaliyetler olarak sınıflandırıyor. Özellikle "ulusal güvenlik" ve "kamu çıkarları" kavramlarına dayanarak, şirketlerin stratejik teknolojilerini transfer etmelerini engelliyor. Bu yönetmelik, Çin devletinin teknolojik alanlardaki denetim gücünü artırırken, aynı zamanda ABD ve Avrupa Birliği gibi Çin ile teknolojik rekabet içindeki ülkelerde yeni endişelere yol açıyor. Uzmanlar, düzenlemenin Çinli firmaların küresel tedarik zincirlerindeki rolünü daraltabileceği yorumunu yapıyor.
Küresel ve Bölgesel Boyut
Yeni düzenleme, Çin menşeili yatırımları alan tüm ülkeleri etkiliyor. ABD, Çin'in en büyük teknoloji rakibi olarak, bu yönetmeliğin Çinli şirketlerin Amerikan teknoloji şirketlerine yatırım yapmasını zorlaştıracağını düşünüyor. Avrupa Birliği ise, Çin'in stratejik sektörlerdeki yatırımlarını daha sıkı denetleme kararı aldı. Asya'da ise Çin'in yatırımlarına bağımlı ülkeler, teknoloji transferinde yaşanacak daralmanın kendi kalkınmalarını olumsuz etkilemesinden endişeli. Bu durum, Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında yapılan yatırımların şeffaflığını da sorgulatıyor. Dünya Ticaret Örgütü (WTO) kurallarına uygun olup olmadığı tartışılan yönetmelik, uluslararası ticaret hukuku çerçevesinde eleştirilere neden oluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Çin’in bu yeni düzenlemesi, Türkiye’nin Çin ile teknoloji alanındaki iş birliğini doğrudan etkileyebilir. Türkiye, özellikle 5G, yapay zeka ve savunma sanayisinde Çin ile teknoloji transferi ve ortak yatırım anlaşmaları yapmayı planlamıştı. Yönetmelik, bu tür anlaşmaların önceden izne tabi olmasını gerektirdiğinden, Türk firmalarının Çin stratejik teknolojilerine erişimini zorlaştırabilir. Ayrıca, Çin’in Türkiye’de yapmayı planladığı yatırımların da aynı kısıtlamalara tabi olması, iki ülke arasındaki ekonomik iş birliğini daraltma potansiyeli taşıyor. Türkiye’nin, bu gelişmeyi dikkate alarak alternatif teknoloji sağlayıcıları arayışını hızlandırması gerekebilir.
