Çin, Avustralya'dan kanola ithalatında özel sektör kırıcılarına yeşil ışık yakarak iki ülke arasında 2020 başından bu yana büyük ölçüde durma noktasına gelen ticareti normalleştirme yolunda önemli bir adım attı. Çin Ticaret Bakanlığı'nın yeni düzenlemesiyle, özel yağlı tohum işleyicileri artık doğrudan Avustralya'dan kanola satın alabilecek. Bu karar, daha önce yalnızca devlet kontrollü alıcılara tanınan bir ayrıcalığı sona erdiriyor ve iki ülke arasındaki ticari ilişkilerin onarılması yönünde somut bir işaret olarak değerlendiriliyor. Uzmanlar, bu gelişmenin Avustralyalı çiftçiler için yeni pazarlar açarken Çin'in bitkisel yağ arzını çeşitlendirme stratejisiyle de uyumlu olduğunu belirtiyor.
Gelişmenin Arka Planı
Avustralya ile Çin arasındaki kanola ticareti, 2020 yılında Çin'in Avustralya menşeli kanolaya yönelik anti-damping soruşturması başlatmasıyla fiilen durmuştu. Bu adım, o dönemde iki ülke arasında tırmanan siyasi gerilimlerin bir yansımasıydı. Çin, Avustralya'nın 5G altyapısında Huawei'ye yasak getirme kararı, COVID-19'un kökenine ilişkin bağımsız bir soruşturma çağrısı ve Hong Kong konusundaki tutumu gibi konularda rahatsızlık duymuştu. Buna karşılık Pekin yönetimi, Avustralya'dan arpa, şarap, canlı hayvan ve kömür gibi ürünlerin ithalatına fiili veya resmi kısıtlamalar getirmişti.
Kanola, Avustralya'nın Çin'e ihraç ettiği en değerli ürünlerden biriydi. 2019 yılında Avustralya'nın Çin'e kanola ihracatı yaklaşık 800 milyon dolar seviyesindeydi. Ancak 2020'de uygulanan fiili ambargonun ardından bu rakam sıfıra yakın seyretti. Avustralyalı çiftçiler, alternatif pazarlar bulmakta zorlanırken, Çin ise bitkisel yağ ihtiyacını karşılamak için Kanada, Ukrayna ve Romanya gibi diğer tedarikçilere yöneldi.
Geçtiğimiz yıl, Avustralya'nın yeni İşçi Partisi hükümetinin göreve gelmesiyle birlikte iki ülke arasında diplomatik temaslar yeniden canlanmaya başladı. Kasım 2023'te Avustralya Başbakanı Anthony Albanese'nin Çin ziyareti, ilişkilerdeki buzların erimesinde dönüm noktası oldu. Bu ziyaretin ardından Çin, Avustralya arpasına yönelik gümrük vergilerini kaldırdı ve canlı hayvan ticaretine yönelik kısıtlamaları hafifletti. Şimdi de kanola ticaretinde önemli bir adım atılmış durumda.
Yeni düzenleme kapsamında, Çinli özel kırıcılar Avustralya kanolası ithal edebilecek. Bu, daha önce yalnızca devlete ait alıcıların elinde olan bir yetkiydi. Analistler, bu adımın Avustralya kanolasına olan talebi artırarak fiyatları yukarı çekebileceğini belirtiyor. Çin, dünyanın en büyük bitkisel yağ tüketicisi ve kanola, soya fasulyesinden sonra en önemli ikinci yağlı tohum kaynağı. Kanola, aynı zamanda hayvan yemi olarak da kullanılıyor.
Avustralya Tarım Bakanı Murray Watt, konuyla ilgili yaptığı açıklamada, “Bu, Avustralyalı çiftçiler için harika bir haber. Çin pazarına yeniden erişim sağlamak, sektör için büyük bir fırsat” dedi. Çin Ticaret Bakanlığı sözcüsü ise kararın “piyasaya dayalı ilkeler ve ticaretin kolaylaştırılması” çerçevesinde alındığını ifade etti.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu gelişme, Çin-Avustralya ticari ilişkilerindeki normalleşme sürecinin bir parçası olarak görülüyor. İki ülke arasındaki gerilimlerin azalması, yalnızca ikili ticareti değil, aynı zamanda bölgesel istikrarı da olumlu etkileyebilir. Avustralya, Çin'in en büyük ticaret ortaklarından biri olmaya devam ediyor ve karşılıklı bağımlılık, iki ülke arasında gerginlik dönemlerinde bile ticaretin tamamen durmasını engelliyor. Ancak Çin'in Avustralya'ya yönelik ticari kısıtlamaları, uluslararası toplumda ticaretin silah olarak kullanılabileceği endişelerini artırmıştı.
Kanola ticaretindeki bu normalleşme, küresel yağlı tohum piyasalarında da dengeleri değiştirebilir. Çin, 2023 yılında yaklaşık 60 milyon ton soya fasulyesi ithal ederken, kanola ithalatı 12 milyon ton civarındaydı. Kanada, dünyanın en büyük kanola ihracatçısı ve Çin'in ana tedarikçisi konumunda. Çin'in Avustralya'ya yönelmesi, Kanada'nın pazar payını daraltabilir. Ancak 2018-2019 yıllarında Çin-Kanada ilişkilerinde yaşanan gerginlik, Çin'in Kanada kanolasına da yaptırım uygulamasına yol açmıştı. Bu deneyim, Çin'in arz kaynaklarını çeşitlendirme çabalarını hızlandırdı.
Ayrıca, Avustralya'nın Asya-Pasifik bölgesindeki diğer ülkelerle olan ticari ilişkileri de bu gelişmeden etkilenebilir. Örneğin, Avustralya kanolasının Hindistan, Pakistan ve Japonya gibi pazarlara ihracatı son yıllarda artmıştı. Çin pazarının yeniden açılması, Avustralyalı üreticilerin bu alternatif pazarlardaki payını azaltma riski taşısa da, genel olarak Avustralya tarım sektörü için olumlu bir gelişme olarak değerlendiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin bitkisel yağ piyasası ve dış ticaret stratejileri açısından önemli ipuçları sunuyor. Türkiye, kanola ithalatında büyük ölçüde Rusya, Ukrayna ve Bulgaristan gibi Karadeniz ülkelerine bağımlı. Çin-Avustralya ticaretinin normalleşmesi, küresel kanola arzını artırarak fiyatları aşağı çekebilir, bu da Türkiye'nin ithalat maliyetini düşürebilir. Öte yandan, Çin'in farklı kaynaklara yönelmesi, Ukrayna savaşı nedeniyle arz sıkıntısı yaşayan küresel piyasalarda dengeleyici bir etki yaratabilir. Türkiye, benzer şekilde tarım ürünleri ticaretinde siyasi gerilimlerden etkilenmiş bir ülke olarak, ticaretin silah olarak kullanıldığı bu dönemde arz güvenliğini sağlamak için tedarik kaynaklarını çeşitlendirmeye devam etmelidir. Ayrıca, bu normalleşme süreci, Türkiye'nin Avustralya ile olan ticari ilişkilerine de olumlu yansıyabilir; iki ülke arasında tarım ürünleri ticaretinin artırılmasına yönelik adımlar atılabilir.
