Çevre insan hakları savunucuları (EHRD'ler), iklim krizi ve doğal kaynakların aşırı sömürüsüyle mücadelede toplulukların sesi olmayı sürdürüyor. Ancak bu kişiler, dünya genelinde artan tehditler, şiddet ve hukuki baskılarla karşı karşıya. Uzmanlara göre, bu savunucuların korunması, yalnızca bireysel güvenliklerini sağlamakla kalmayıp, aynı zamanda kendi kolektif koruma biçimlerini tasarlamalarına ve uygulamalarına izin vermeyi gerektiriyor. Bu yaklaşım, mevcut güç dengesizliklerini tersine çevirmede kilit rol oynuyor.
Küresel Tehditler ve Kolektif Koruma İhtiyacı
Son yıllarda çevre aktivistlerine yönelik saldırılar endişe verici biçimde arttı. Global Witness verilerine göre, 2022'de en az 177 çevre ve toprak savunucusu öldürüldü. Bu saldırılar çoğunlukla madencilik, ağaç kesimi ve tarım gibi endüstrilerin genişlemesiyle bağlantılı. Özellikle Latin Amerika, Asya ve Afrika'da yoğunlaşan bu şiddet, savunucuların haklarını kullanmasını engelliyor. Uzmanlar, devletlerin ve özel sektörün bu kişileri korumak için yeterli önlemi almadığını vurguluyor. Oysa ki Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) ve İnsan Hakları Konseyi, çevre savunucularının korunmasının iklim adaletinin temel bir unsuru olduğunu belirtiyor.
Kolektif koruma modelleri, savunucuların kendi güvenlik ağlarını kurmasını, hukuki destek almasını ve uluslararası dayanışma mekanizmaları oluşturmasını içeriyor. Örneğin, Honduras'taki çevre aktivistleri, topluluk temelli erken uyarı sistemleri geliştirerek tehditlere karşı hızlı yanıt alıyor. Benzer şekilde, Filipinler'deki yerli topluluklar, toprak haklarını korumak için geleneksel liderlik yapılarını modern hukukla birleştiriyor.
Bölgesel ve Küresel Yansımaları
Çevre savunucularının korunması, yalnızca insan hakları açısından değil, aynı zamanda iklim hedeflerine ulaşılması için de stratejik önem taşıyor. Dünya Bankası verilerine göre, doğal kaynakların sürdürülebilir yönetiminde topluluk katılımı, ekosistemlerin korunumunda %30 daha etkili. Ancak savunucular susturulduğunda, yolsuzluk ve çevre tahribatı artıyor. Avrupa Birliği, yakın zamanda çevre aktivistlerini korumak için bir yönerge taslağı hazırladı. ABD ise bazı ülkelerdeki savunuculara yönelik baskıları kınasa da, etkili yaptırımlar uygulamakta yetersiz kalıyor. Orta Doğu ve Kuzey Afrika'da ise su kıtlığı ve iklim değişikliği nedeniyle çevre aktivizmi hızla büyüyor, ancak bu bölgelerdeki yasal çerçeveler savunucuları yeterince korumuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, çevre aktivistlerinin zaman zaman hukuki ve idari baskılarla karşılaştığı bir ülke olarak, bu küresel sorundan doğrudan etkileniyor. Özellikle madencilik projeleri, HES'ler ve kentsel dönüşüm gibi konularda yerel toplulukların ve çevre savunucularının maruz kaldığı tehditler, Türkiye'nin çevre politikaları ve insan hakları karnesi açısından önemli bir sınav. Türkiye, BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi ve Paris Anlaşması'na taraf olarak, çevre savunucularının korunması konusunda uluslararası yükümlülükler altında. Ancak iç hukukta bu kişilerin güvenliğini sağlayacak özel mekanizmaların eksikliği, uluslararası eleştirilere yol açıyor. Türkiye'nin, AB ile ilişkileri bağlamında çevre standartlarını yükseltmesi ve sivil toplum alanını genişletmesi, hem demokratikleşme hem de çevre koruma hedefleri için kritik.
