İspanya Kralı VI. Felipe'nin tahta çıktıktan sonra ilk kez Ceuta ve Melilla'ya gerçekleştirdiği ziyaret, İspanya ile Fas arasında yıllardır süren toprak anlaşmazlığını yeniden alevlendirdi. Kuzey Afrika kıyısındaki bu iki İspanyol özerk şehri, stratejik konumları ve sembolik değerleriyle iki ülke arasında diplomatik gerilimin merkezinde yer alıyor. Fas, bu bölgeleri kendi egemenlik sahası içinde görürken, İspanya tarihi ve hukuki gerekçelerle bu iddiayı reddediyor. Kral VI. Felipe'nin ziyareti, sembolik olduğu kadar siyasi açıdan da önemli mesajlar içeriyor.
Ceuta ve Melilla'nın Tarihi Arka Planı
Ceuta, Portekizliler tarafından 1415'te fethedilmiş ve 1580'de İspanya ile Portekiz'in birleşmesiyle İspanyol yönetimine geçmiştir. 1640'ta Portekiz bağımsızlığını kazandığında Ceuta İspanya'da kalmıştır. Melilla ise 1497'den beri İspanyol kontrolündedir. Her iki şehir de yüzyıllar boyunca İspanya'nın Kuzey Afrika'daki varlığının sembolü olmuştur. Fas, 1956'da bağımsızlığını kazandığından bu yana söz konusu bölgeler üzerinde hak iddia etmektedir. Birleşmiş Milletler de bu bölgeleri 'özerk olmayan bölgeler' listesinde tutmaktadır, ancak İspanya bu sınıflandırmayı kabul etmemektedir.
Ceuta'ya Arapça'da 'Sebta' denirken, Melilla 'Meliliya' olarak adlandırılır. İsim farklılığı, bölgenin kimlik ve egemenlik tartışmalarının bir yansımasıdır. İspanya, şehirlerin kendi kendini yöneten özerk statülerini vurgularken, Fas, tarihi ve coğrafi yakınlık gerekçesiyle bu toprakların kendisine ait olduğunu savunur. 1995'te kabul edilen özerklik statüleri, bölge halkına geniş yetkiler tanımaktadır. Ancak bu statü, uluslararası alanda tartışmalıdır ve Fas'ın itirazlarına rağmen İspanya tarafından tek taraflı olarak uygulanmaktadır.
İspanya Kralı VI. Felipe'nin ziyareti, 2014'te tahta çıkmasından bu yana Ceuta ve Melilla'ya yaptığı ilk resmi ziyaret olma özelliği taşıyor. Ziyaret sırasında Kral, yerel yönetimlerle görüşmüş ve bölge halkına destek mesajı vermiştir. İspanya hükümeti, ziyareti olağan bir resmi program olarak nitelendirse de, Fas basını ve hükümet çevreleri ziyareti provokasyon olarak değerlendirmiştir. Fas Dışişleri Bakanlığı, ziyaretin iki ülke arasındaki diyalog ortamını olumsuz etkileyeceğini açıklamıştır.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Ceuta ve Melilla sorunu, sadece İspanya ile Fas arasında ikili bir mesele değildir; aynı zamanda Avrupa Birliği'nin dış sınırları ve göç yönetimi açısından da kritik öneme sahiptir. Bu şehirler, AB'nin Afrika kıtasındaki tek kara sınırlarını oluşturur. Son yıllarda bölgeye yönelik düzensiz göç akınları, İspanya'nın sınır güvenliği politikalarını ve AB'nin göç anlaşmalarını yakından ilgilendirmektedir. Fas, zaman zaman göçmen akınlarını bir dış politika aracı olarak kullanmakla eleştirilmektedir. 2021'de Ceuta'ya binlerce göçmenin geçişi, iki ülke arasında diplomatik krize yol açmıştı.
Uluslararası hukuk açısından bakıldığında, Ceuta ve Melilla'nın statüsü tartışmalıdır. Birleşmiş Milletler, bu bölgeleri 'özerk olmayan bölgeler' olarak sınıflandırmakta ve sömürgecilik sonrası dönemde statülerinin belirlenmesi gerektiğini belirtmektedir. Ancak İspanya, bu sınıflandırmayı reddetmekte ve bölgelerin kendi kaderini tayin hakkı çerçevesinde İspanya'ya bağlı kaldığını savunmaktadır. Fas ise, BM kararlarına atıfta bulunarak egemenlik iddiasını sürdürmektedir. Bu hukuki belirsizlik, bölgedeki gerilimin sürmesine neden olmaktadır.
İspanya'nın Ceuta ve Melilla'daki varlığı, aynı zamanda NATO'nun güney kanadında stratejik bir unsurdur. İspanya, bu bölgelerde askeri varlık bulundurmakta ve Akdeniz ile Atlantik arasındaki geçiş noktalarını kontrol etmektedir. Fas'ın artan askeri kapasitesi ve bölgesel etkisi, İspanya'nın buradaki varlığını daha da önemli kılmaktadır. Ayrıca, Cebelitarık Boğazı'na yakınlığı nedeniyle enerji ve ticaret yollarının güvenliği açısından da kritik bir konumdadır.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Ceuta ve Melilla meselesine doğrudan taraf değildir; ancak benzer tarihi ve hukuki tartışmalar Türkiye'nin Kıbrıs ve Ege'deki egemenlik meselelerinde de yaşanmaktadır. Uluslararası hukukta 'özerk olmayan bölgeler' statüsü, Türkiye'nin Kıbrıs politikasında da zaman zaman gündeme gelmektedir. Ayrıca, Akdeniz'deki stratejik dengeler ve göç yönetimi, Türkiye'nin bölgesel çıkarlarını yakından ilgilendirmektedir. İspanya ve Fas arasındaki gerilim, NATO içindeki dayanışma ve AB'nin dış sınır politikaları açısından Türkiye'nin izlediği denge politikalarına ışık tutabilir. Türkiye, benzer şekilde göçmen akınlarını bir dış politika aracı olarak kullanmakla eleştirilmekte ve bu tür meselelerde uluslararası platformlarda savunma yapmaktadır. Bu bağlamda, Ceuta ve Melilla örneği, Türkiye'nin bölgesel güç dengesi ve egemenlik tartışmalarındaki pozisyonunu anlamak için karşılaştırmalı bir vaka olarak değerlendirilebilir.
