Demokrat Parti'nin önde gelen stratejistlerinden James Carville, Trump yönetiminin İran'la vardığı mutabakat zaptını (MOU) sert bir dille eleştirerek bu anlaşmanın ABD'nin İran'a karşı yürüttüğü mücadelede teslimiyeti belgelediğini öne sürdü. Carville, yaptığı açıklamada, anlaşmayı 'bir teslimiyet belgesi' olarak tanımlarken, 'Mutlu 250. yıl Amerika, az önce bir savaşı kaybettin' ifadelerini kullandı. Carville'in bu çıkışı, ABD'nin kuruluşunun 250. yıl dönümü hazırlıklarının sürdüğü bir dönemde, ülkenin dış politika başarısızlıklarına dikkat çekiyor.
Trump yönetiminin İran mutabakatı neyi kapsıyor?
Trump yönetimi ile İran arasında imzalanan ve 'mutabakat zaptı' olarak adlandırılan belge, taraflar arasında nükleer meseleler, bölgesel güvenlik ve ekonomik işbirliği gibi konularda bir diyalog çerçevesi oluşturmayı hedefliyor. Ancak anlaşmanın ayrıntıları henüz tam olarak kamuoyuna açıklanmış değil. Carville, belgenin içeriğine atıfta bulunarak 'ABD'nin İran'a karşı yıllardır sürdürdüğü baskı politikasının iflas ettiğini' ileri sürdü.
Carville'in bu sözleri, Trump'ın 2016 seçim kampanyasında İran'la yapılan nükleer anlaşmayı (JCPOA) 'ülke tarihinin en kötü anlaşması' olarak nitelendirmesi ve bu anlaşmadan çekilmesinin ardından geldi. Trump, o dönemde İran'a yönelik azami baskı politikasını benimseyerek ülkeyi ekonomik olarak çökertmeyi ve yeni bir anlaşmaya zorlamayı hedeflemişti. Ancak Carville, mevcut mutabakat zaptının Trump'ın söylemlerinin tam tersi bir sonuç doğurduğunu savunuyor.
Öte yandan, Cumhuriyetçi kanattan da anlaşmaya yönelik eleştiriler yükseliyor. Bazı Cumhuriyetçi senatörler, anlaşmanın İran'ın nükleer programına yönelik yeterli güvence içermediğini ve bölgedeki müttefiklerin (özellikle İsrail ve Suudi Arabistan) endişelerini gidermediğini belirtiyor. Ancak yönetim, anlaşmanın İran'ı nükleer silah edinmekten alıkoymak için en iyi seçenek olduğunu ve diplomatik çözümü öncelediğini vurguluyor.
Bölgesel ve küresel boyut: İran anlaşması Ortadoğu dengelerini nasıl etkiler?
Trump yönetiminin İran'la vardığı bu mutabakat, Ortadoğu'da yeni bir diplomatik dönemin başlangıcı olarak yorumlanabilir. Ancak Carville'in eleştirisi, ABD'nin bölgedeki itibarına yönelik bir sorgulamayı da beraberinde getiriyor. ABD, İran'a karşı yürüttüğü uzun soluklu baskı politikasını terk ederek, diplomatik bir çözüm arayışına girmiş görünüyor. Bu durum, İran'ın bölgesel nüfuzunu artırabileceği gibi, ABD müttefikleri olan İsrail ve Körfez ülkelerinde rahatsızlık yaratabilir.
Özellikle İsrail, İran'ın nükleer programı konusunda katı bir tutum sergiliyor ve her türlü anlaşmayı, İran'ın bölgesel faaliyetlerini kısıtlamayan bir girişim olarak görüyor. Suudi Arabistan ise İran'ın Yemen'deki Husi isyancılara verdiği destek ve Lübnan'daki Hizbullah üzerindeki etkisi nedeniyle endişeli. Mutabakat zaptı, bu aktörlerin İran'ı çevreleme çabalarını zayıflatabilir.
Küresel ölçekte ise anlaşma, ABD'nin Ortadoğu'dan askeri olarak çekilme stratejisinin bir parçası olarak görülebilir. Trump yönetimi, Afganistan ve Suriye'den çekilme kararlarının ardından, İran'la bir anlaşmaya vararak bölgedeki askeri varlığını daha da azaltma niyetinde olabilir. Bu da Rusya ve Çin'in bölgede daha fazla nüfuz kazanmasına yol açabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Trump yönetiminin İran'la vardığı bu mutabakat, Türkiye için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Türkiye, uzun süredir İran'a yönelik yaptırımların kaldırılmasını ve bölgesel işbirliğinin artırılmasını savunuyor. Anlaşma, Türkiye'nin enerji ihtiyacı için kritik olan İran doğalgaz ve petrolünün daha rahat tedarik edilmesine olanak tanıyabilir. Ayrıca, İran'la ticari ilişkilerin önündeki engellerin kalkması, Türk ihracatçıları için yeni pazarlar açabilir. Ancak diğer yandan, anlaşmanın İran'ın bölgesel nüfuzunu artırması, Suriye ve Irak'ta Türkiye'nin çıkarlarıyla çatışabilir. Türkiye, İran'ın bu ülkelerdeki faaliyetlerini yakından izlemek ve kendi güvenlik endişelerini (PKK/YPG ile mücadele, sınır güvenliği) dikkate almak zorunda. Bu nedenle Ankara'nın anlaşma sürecini dikkatle takip etmesi ve ABD ile İran arasındaki bu diyaloğu kendi çıkarlarına uygun bir şekilde yönlendirmeye çalışması bekleniyor.
