And Dağları'ndan Himalayalar'a kadar dünyanın en yüksek dağ zirvelerinde yaşayan yerli topluluklar, buzulların hızla erimesini sadece bir iklim krizi olarak değil, aynı zamanda derin bir ruhsal travma olarak deneyimliyor. Yüzyıllardır kutsal kabul edilen bu buz kitleleri, onlar için tanrıların, dağ ruhlarının veya atalarının lütfunun bir işaretiydi. Ancak küresel ısınma nedeniyle geri çekilen buzullar, bu topluluklarda kendilerini tanrılarının gazabına uğramış hissetmelerine yol açıyor. Peru, Bolivya, Nepal, Hindistan ve Pakistan gibi ülkelerdeki yerli halklar, buzulların erimesini bir uyarı, hatta kıyamet alameti olarak görüyor. Bu durum, iklim değişikliğinin maddi etkilerinin ötesinde manevi bir yıkıma da neden olduğunu gözler önüne seriyor.
Buzulların Manevi Anlamı
And Dağları'nda, özellikle Peru'daki Quechua ve Aymara halkları için buzullar, 'apus' adı verilen dağ ruhlarının somut bir tezahürüdür. Bu ruhlar, toplulukların koruyucusu olarak kabul edilir ve onlara saygı gösterilmezse felaketler göndereceklerine inanılır. Buzulların erimesi, bu ruhların öfkelendiği ve insanların onları yeterince onurlandırmadığı anlamına geliyor. Yerel şamanlar, buzulların geri çekilmesini 'dağların ağlaması' olarak nitelendiriyor. Benzer şekilde, Himalayalar'da Nepal ve Hindistan'daki Sherpa ve Tibetli topluluklar, buzulları kutsal dağ tanrıları olarak görüyor. Onlar için eriyen her bir buz parçası, tanrıların insanlıktan yüz çevirdiğinin bir işareti.
Bu ruhsal bağ, yalnızca sembolik değil; aynı zamanda pratik sonuçlar da doğuruyor. Buzullar, bu topluluklar için tatlı su kaynağı, tarım takvimi ve kültürel ritüellerin merkezinde yer alıyor. Örneğin, Peru'nun Cusco bölgesinde her yıl düzenlenen Qoyllur Rit'i festivali, Pleiades yıldız kümesinin doğuşuyla bağlantılı olarak buzulların kutsallığını kutluyor. Ancak buzullar eridikçe, festivalin sembolizmi de sorgulanır hale geliyor. Bilim insanları, And Dağları'ndaki buzulların son 40 yılda yüzde 30 ila 50 arasında küçüldüğünü belirtiyor. Himalayalar'da ise durum daha vahim; bazı bölgelerde buzullar yılda ortalama 20 metre geri çekiliyor.
Küresel Boyut ve Yerli Tepkiler
Bu manevi kriz, sadece yerel bir sorun olmaktan çıkıp küresel bir iklim adaleti meselesi haline geliyor. Yerli liderler, buzulların erimesinin yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda kültürel bir soykırım olarak kabul edilmesi gerektiğini söylüyor. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) toplantılarında yerli temsilciler, karbon emisyonlarını azaltma çağrılarını manevi bir boyutla güçlendiriyor. Örneğin, Bolivya'nın yerlisi bir aktivist, 'Buzullar bize atalarımızın mesajlarını taşıyordu; şimdi o mesajlar suskun' diyerek durumu özetliyor.
Bilimsel veriler, bu endişeleri destekliyor. 2023'te yayımlanan bir araştırma, dünya genelinde buzulların 2000-2019 yılları arasında yılda ortalama 267 milyar ton buz kaybettiğini ortaya koydu. Bu kaybın büyük bir kısmı, yerli toplulukların yaşadığı yüksek rakımlı bölgelerde gerçekleşiyor. Peru'daki Quelccaya Buzulu, bir zamanlar dünyanın en büyük tropikal buzulu olarak bilinirken, son 30 yılda yüzde 40 küçüldü. Benzer şekilde, Pakistan'ın kuzeyindeki Biafo Buzulu, hızla eriyerek sadece su kaynağını değil, aynı zamanda bölgedeki dengeyi de tehdit ediyor. Yerli topluluklar, iklim değişikliğiyle mücadelede geleneksel bilgilerinin kullanılması gerektiğini vurguluyor. Örneğin, And Dağları'nda geliştirilen antik teras tarım sistemleri, suyun daha verimli kullanılmasını sağlayarak kuraklıkla mücadelede bir model oluşturuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki buzullar ve karla kaplı dağlar nedeniyle bu konudan doğrudan etkilenmese de, küresel buzul erimesinin yarattığı manevi kriz, Türkiye'nin de içinde bulunduğu Akdeniz havzasında su kaynakları üzerindeki baskıyı artırmaktadır. Türkiye, özellikle Fırat ve Dicle nehirlerinin kaynağını oluşturan Doğu Anadolu'daki kar ve buzulların erimesiyle su rejiminde değişiklikler yaşayabilir. Ayrıca, İslam dünyasında doğanın kutsallığına dair benzer inanç biçimleri bulunduğundan, bu haber Türkiye'deki çevre bilincine manevi bir boyut kazandırabilir. Türkiye, iklim değişikliğiyle mücadelede yerli toplulukların deneyimlerinden ders çıkarabilir ve kültürel miras ile iklim eylemini birleştiren politikalar geliştirebilir.
