Birleşmiş Milletler (BM) bünyesindeki Uluslararası Denizcilik Örgütü'nün (IMO) yönetim konseyi, İran'ın Hürmüz Boğazı'nda egemenlik tesis etme çabalarının reddedilmesi gerektiğine hükmetti. Cuma günü Londra'da toplanan konsey, Tahran yönetiminin su yolu trafiğini kontrol etmek üzere tek taraflı bir yapı oluşturma kararının uluslararası hukuka aykırı olduğunu vurguladı. Konsey, tüm üye ülkeleri İran'ın bu girişimlerini tanımamaya ve su yolunun serbest geçiş ilkesini korumaya çağırdı. Hürmüz Boğazı, küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği stratejik bir geçiş noktası olarak jeopolitik gerilimlerin odağında yer alıyor.
İran'ın Hürmüz Boğazı'ndaki yeni hamlesi
IMO belgelerine göre, İran son aylarda Boğaz'da seyir güvenliğini kendi inisiyatifiyle düzenleme ve denetleme yetkisi talep eden bir yönetim organı oluşturma çalışmalarını hızlandırdı. Tahran'ın bu adımı, bölgedeki deniz trafiğini fiilen kontrol altına alma ve uluslararası sularda kendi kurallarını dayatma girişimi olarak yorumlanıyor. Bu durum, özellikle Hürmüz'den geçen petrol tankerleri ve ticaret gemileri için ciddi bir risk oluşturuyor. İran'ın bu hamlesi, geçmişteki benzer girişimlerine kıyasla daha kurumsal ve kalıcı bir yapıya işaret ediyor. IMO konseyi, bu girişimin 1982 BM Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne (UNCLOS) ve uluslararası seyrüsefer özgürlüğüne aykırı olduğunu belirterek, üye devletleri Tahran'ın kararını dikkate almamaya davet etti. Konsey ayrıca, İran'ın eylemlerinin bölgesel istikrarı ve küresel enerji güvenliğini tehdit ettiğine işaret etti.
İran'ın bu girişimi, 2018'de ABD'nin nükleer anlaşmadan çekilmesi ve Tahran'a yeniden yaptırım uygulamaya başlamasıyla tırmanan gerilimin bir parçası. İran, geçmişte de Hürmüz Boğazı'nı kapatma tehditlerinde bulunmuş, 2019'da bir dizi tanker ve ticari gemiye el koymuştu. Bu yeni hamle ise, Tahran'ın bölgedeki nüfuzunu genişletme ve uluslararası topluma karşı pazarlık gücünü artırma stratejisinin bir yansıması olarak değerlendiriliyor. IMO'nun uyarısı, İran'ın bu alandaki tek taraflı eylemlerine karşı uluslararası toplumun ilk koordineli tepkilerinden biri olarak öne çıkıyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Enerji arzı ve deniz güvenliği
Hürmüz Boğazı, yalnızca İran ve Umman arasında dar bir su geçişi değil, aynı zamanda dünya enerji piyasalarının hayati bir arteri. Her gün yaklaşık 20 milyon varil petrol bu boğazdan geçiyor. İran'ın kontrol girişimi, sadece Körfez ülkeleri için değil, Asya ve Avrupa'nın enerji ithalatı için de büyük bir risk oluşturuyor. ABD, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler, boğazın serbest geçişini garanti altına almak için uzun süredir askeri varlık bulunduruyor. İran'ın bu yeni girişimi, mevcut deniz güvenliği dengelerini sarsma potansiyeli taşıyor.
Analistler, İran'ın bu hamlesinin, başta BM Deniz Hukuku Sözleşmesi olmak üzere uluslararası hukuka açık bir meydan okuma olduğunu belirtiyor. Sözleşme, boğazlardan geçişte kıyı devletlerine sınırlı yetkiler tanırken, transit geçiş özgürlüğünü esas alıyor. İran'ın tek taraflı organ oluşturma girişimi, bu hukuki çerçeveyi zorluyor ve bölgede benzer ihtilafları tetikleyebilir. Ayrıca, bu durum Çin ve Hindistan gibi enerji ithalatçısı büyük güçlerin de çıkarlarını doğrudan etkiliyor. Pekin ve Yeni Delhi, İran'ın eylemlerine karşı IMO kararını destekleyen tutum sergiledi. Konsey kararı, bağlayıcı olmamakla birlikte uluslararası toplumun ortak tutumunu yansıtması açısından siyasi ağırlık taşıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının önemli bir kısmını Körfez ülkeleri ve İran'dan sağlıyor. Hürmüz Boğazı'ndaki bir gerilim, doğrudan petrol ve doğalgaz fiyatlarını etkileyerek Türkiye'nin enerji maliyetlerini artırabilir. Ayrıca, Türkiye'nin Doğu Akdeniz'deki enerji politikaları ve bölgesel deniz yetki alanları mücadelesi göz önüne alındığında, uluslararası deniz hukukuna saygılı bir tutum sergilemesi bekleniyor. IMO kararı, Türkiye'nin de taraf olduğu UNCLOS ilkelerine vurgu yapması açısından Ankara'yı diplomatik olarak destekliyor. Bununla birlikte, İran ile ilişkilerini dengelemeye çalışan Türkiye, bu tür bir krizde hem enerji arz güvenliğini hem de bölgesel istikrarı gözeten bir pozisyon almak durumunda kalabilir.
