Birleşmiş Milletler (BM), ABD ile İran arasında son haftalarda tırmanan gerginliğin, 'her yeni saldırı ve her yeni müdahale' ile birlikte 'yanlış hesaplama riskini' beraberinde getirdiği uyarısında bulundu. BM Barış İnşası Destek Ofisi Başkanı Elizabeth Spehar, taraflar arasında karşılıklı olarak kabul edilebilir ve kalıcı bir anlaşmaya varılabilmesi için 'sürdürülebilir siyasi irade ve devam eden angajmanın' kritik önem taşıdığını vurguladı. Bu açıklama, ABD'nin İran'a yönelik yeni yaptırım dalgaları ve askeri varlığını artırmasına karşılık, Tahran yönetiminin uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırması ve Basra Körfezi'ndeki deniz trafiğine müdahale tehditleriyle uluslararası toplumun endişelerinin arttığı bir dönemde geldi.
Artan Gerilim ve Yanlış Hesaplama Riski
Elizabet Spehar, BM Güvenlik Konseyi'nde yaptığı konuşmada, ABD ile İran arasındaki son gelişmelerin 'her iki tarafın da eylemlerini tırmandırdığı bir sarmal' oluşturduğunu belirtti. Spehar, 'Her yeni saldırı, her yeni müdahale, durumun kontrolden çıkmasına ve yanlış hesaplamaya yol açabilecek bir riski beraberinde getiriyor' ifadelerini kullandı. BM yetkilisi, tarafları 'maksimum kısıtlama' ve 'acil diyalog' çağrısında bulunarak, mevcut gerginliğin sadece bölgesel değil, küresel güvenliği de tehdit ettiğine işaret etti. Spehar, nükleer anlaşma (Kapsamlı Ortak Eylem Planı - KOEP) çerçevesinde müzakerelerin yeniden başlamasının önemini vurgulayarak, 'Sürdürülebilir siyasi irade ve devam eden angajman, her iki taraf için de kabul edilebilir bir anlaşmaya varılmasının anahtarıdır' dedi.
ABD yönetimi, son aylarda İran'a yönelik yaptırımları sıkılaştırırken, bölgedeki askeri varlığını da artırdı. Buna karşılık İran, uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'a yükselterek uluslararası anlaşmalarla belirlenen sınırları aştı ve Basra Körfezi'nde ticari gemilere el koyma tehditlerini yeniden dillendirmeye başladı. Son olarak, İran Devrim Muhafızları'nın bir petrol tankerine el koyduğu iddiaları, gerilimi daha da yükseltti. Bu gelişmeler, 2015 tarihli nükleer anlaşmanın tamamen çökme noktasına geldiği yönünde endişeleri artırıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD-İran gerginliği, sadece iki ülke arasında bir sorun olmaktan çıkarak, tüm Ortadoğu'yu etkileyen bir krize dönüşmüş durumda. Irak, Suriye, Yemen ve Lübnan'da İran destekli grupların faaliyetleri, ABD'nin bölgedeki müttefikleri olan İsrail ve Suudi Arabistan'ın güvenlik kaygılarını körüklüyor. Özellikle Hürmüz Boğazı'nda yaşanacak olası bir çatışma, küresel enerji piyasalarında büyük dalgalanmalara neden olabilir. Dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği bu stratejik su yolundaki herhangi bir tırmanma, başta Avrupa olmak üzere enerji ithalatçısı ülkeleri doğrudan etkileyecektir. BM, bu bağlamda tüm aktörleri itidal çağrısına uymaya ve diplomatik çözüm arayışlarına yönelmeye davet ediyor. Uzmanlar, taraflardan birinin yanlış hesaplamasının geri dönüşü olmayan bir çatışmayı tetikleyebileceği konusunda uyarıda bulunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD-İran gerginliğinden doğrudan etkilenebilecek coğrafi konuma sahip. Irak ve Suriye'de yaşanabilecek olası bir çatışma, Türkiye'nin güney sınırlarında güvenlik risklerini artırabilir. Ayrıca, İran ile enerji ticareti ve bölgesel işbirliği (örneğin Tahran'la terörle mücadele ve Afganistan konularında diyalog) Türkiye için önem taşıyor. ABD'nin İran'a yönelik baskıları, Ankara'yı iki müttefiki arasında denge arayışına itiyor. Ekonomik boyutta, olası bir petrol fiyat şoku Türkiye'nin cari açığını daha da büyütebilir. Dolayısıyla Türkiye, BM'nin çağrısına paralel olarak diplomatik çözümden yana tavrını sürdürmeli ve bölgesel istikrar için arabuluculuk rolünü güçlendirmelidir.
