Birleşmiş Milletler (BM), Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump'ın Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilerden ücret alınmasına yönelik planlarına ilişkin çıkan haberler karşısında, uluslararası sularda seyrüsefer özgürlüğü ilkesinde ısrar etti. BM Sözcüsü, Genel Sekreter Antonio Guterres'in bu konudaki tutumunun tutarlı olduğunu belirtti. Trump yönetiminin, Hürmüz Boğazı'ndan geçen yabancı gemilere 'güvenlik geçiş ücreti' uygulamayı değerlendirdiği yönündeki iddialar, küresel enerji ticareti ve deniz güvenliği açısından endişelere yol açtı.
Gelişmenin Arka Planı
ABD Başkanı Donald Trump'ın, Hürmüz Boğazı'ndan geçiş yapan gemilere ücret talep edilmesi fikrini değerlendirdiği haberleri, uluslararası hukuk ve deniz ticareti çevrelerinde tartışma yarattı. BM Sözcüsü Stephane Dujarric, konuyla ilgili sorulara, 'Genel Sekreter'in tutumu tutarlıdır: Uluslararası hukuka ve Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne (UNCLOS) göre, gemilerin zararsız geçiş hakkı temel bir ilkedir ve bu hakka saygı gösterilmelidir.' sözleriyle yanıt verdi. Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik bir su yoludur. İran, yıllardır boğazı kontrol etme potansiyeliyle bölgedeki gerilimlerin odağında yer alıyor. Trump'ın bu önerisi, Washington'ın İran'a yönelik maksimum baskı politikasının bir parçası olarak görülüyor. Geçiş ücreti fikri, ABD'nin bölgede askeri varlığını finanse etmeye yönelik daha geniş bir stratejinin parçası olarak da değerlendiriliyor. Ancak uluslararası hukuk uzmanları, tek taraflı bir geçiş ücretinin UNCLOS'un ihlali anlamına geleceğini ve BM Güvenlik Konseyi'nin onayı olmadan uygulanmasının mümkün olmadığını belirtiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Hürmüz Boğazı'nda olası bir geçiş ücreti uygulaması, yalnızca İran-Abd gerilimini tırmandırmakla kalmaz, aynı zamanda küresel enerji piyasalarını da doğrudan etkiler. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi büyük petrol ihracatçıları, ham petrolünün büyük kısmını bu boğazdan taşımaktadır. Herhangi bir ek maliyet veya gecikme, petrol fiyatlarında artışa ve tedarik zincirinde aksamalara yol açabilir. Geçiş ücreti planı, ABD'nin bölgedeki askeri müttefiklerini de rahatsız ediyor. Körfez İşbirliği Konseyi ülkeleri, boğazın serbest geçiş ilkesine bağlılıklarını defalarca vurgulamıştır. Bu durum, ABD'nin bölgedeki ittifaklarını zorlayabilir. Ayrıca Çin ve Hindistan gibi Asya'nın büyük enerji tüketicileri de boğazın güvenliğine büyük önem veriyor. Çin, bu nedenle Pakistan ve Orta Doğu'ya yönelik altyapı yatırımlarını artırmış, alternatif enerji yolları arayışına girmiştir. İran ise geçiş ücreti planına sert tepki gösterebilir; Tahran, geçmişte boğazı kapatma tehdidinde bulunmuş ve bu yönde askeri tatbikatlar düzenlemiştir. Uzmanlar, İran'ın ekonomik zorluklar yaşadığı bir dönemde bu tür bir hamlenin bölgesel gerginliği tehlikeli boyutlara taşıyabileceğini düşünüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin enerji güvenliği açısından kritik öneme sahiptir. Türkiye, petrol ve doğalgaz ihtiyacının önemli bir kısmını Orta Doğu ülkelerinden, özellikle Irak ve İran'dan karşılamaktadır. Hürmüz Boğazı'nda olası bir geçiş ücreti uygulaması, Türkiye'ye giden enerji maliyetlerini doğrudan artırabilir ve tedarik güvenliğini tehlikeye atabilir. Ayrıca Türkiye, Azerbaycan ve Rusya'dan alternatif enerji hatlarına (TANAP, TürkAkım) sahip olsa da, dünya enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar dolaylı olarak Türkiye'nin enerji faturasını etkileyecektir. Denizcilik açısından bakıldığında, Türk bandıralı gemiler de bu boğazı kullanmaktadır; ek geçiş maliyetleri, Türk deniz ticaretini olumsuz etkileyebilir. Diplomatik olarak Ankara, BM ve uluslararası hukuk çerçevesinde seyrüsefer serbestisini savunan bir pozisyonda yer alacaktır. Türkiye, NATO üyesi olarak ABD ile ittifak içinde olmasına rağmen, tek taraflı ve hukuka aykırı uygulamalara karşı çıkma eğilimindedir. Bu kriz, Türkiye'nin enerji kaynaklarını çeşitlendirme ve alternatif rotalar geliştirme stratejisinin önemini bir kez daha ortaya koymaktadır.
