Birleşmiş Milletler (BM), kuruluşunun 80. yılına girerken etkinlik ve meşruiyet kriziyle karşı karşıya. Uluslararası toplumda giderek yükselen bir görüş, örgütün devasa bürokrasisinin ve genişleyen yetki alanlarının işlevselliği azalttığı yönünde. Özellikle son dönemde yaşanan küresel krizlerde BM'nin etkisiz kaldığı eleştirileri, yeni genel sekreterin örgütü küçültüp temel görevlerine odaklanması gerektiği fikrini güçlendiriyor.
BM'nin Genişleyen Gündemi ve Etkinlik Sorunu
1945'te 51 üye ile kurulan BM, bugün 193 üye ülkeye ev sahipliği yapıyor. Zaman içinde iklim değişikliğinden insan haklarına, kalkınmadan silahsızlanmaya kadar pek çok alanda faaliyet göstermeye başladı. Ancak bu genişleme, örgütün asli görevleri olan barış ve güvenliği sağlama, insani yardım koordinasyonu ve uluslararası hukukun korunması gibi konularda yetersiz kalmasına yol açtı. Özellikle Güvenlik Konseyi'nin daimi üyelerinin veto yetkisi, pek çok kritik kararın alınmasını engelliyor. Suriye, Ukrayna, Gazze gibi krizlerde BM'nin etkisiz kalması, örgütün sorgulanmasına neden oluyor.
BM'nin bütçesi de tartışma konusu. 2023 yılında BM'nin düzenli bütçesi yaklaşık 3.2 milyar dolar, barışı koruma bütçesi ise 6.7 milyar doları aştı. Ancak bu kaynakların önemli bir kısmı idari harcamalara ve çok sayıda alt kuruluşa aktarılıyor. Eleştirmenler, örgütün sayısız program ve fon aracılığıyla kaynakları dağıttığını, ancak somut sonuçlar üretmekte zorlandığını belirtiyor. Ayrıca, BM bünyesindeki bazı kuruluşların görev tanımlarının örtüştüğü ve verimsizliğe yol açtığı ifade ediliyor.
Son yıllarda BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, örgütte reform çağrıları yapmış olsa da somut adımlar sınırlı kaldı. Guterres'in görev süresi 2026 sonunda doluyor. Yeni genel sekreterin seçimi, BM'nin geleceği açısından kritik bir dönemeç olacak. ABD, Çin, Rusya gibi güçler arasındaki rekabet, BM'nin yeniden yapılandırılmasını zorlaştırıyor. Özellikle Batılı ülkeler, BM'nin insan hakları ve demokrasi teşviki gibi konularda daha aktif olmasını isterken, gelişmekte olan ülkeler egemenlik vurgusu yapıyor.
Küresel Yönetişimde BM'nin Rolü ve Geleceği
BM, uluslararası sistemin temel taşı olmaya devam ediyor. Ancak etkinliği, üye ülkelerin işbirliğine ve siyasi iradeye bağlı. Son dönemde yaşanan pandemi, iklim krizi ve bölgesel çatışmalar, küresel yönetişimin ne kadar kırılgan olduğunu gösterdi. BM'nin bu krizlerde koordinasyon sağlama kapasitesi sınırlı kaldı. Özellikle Kovid-19 salgınında Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) performansı tartışıldı; iklim müzakerelerinde ise somut adımlar atılamadı.
Öte yandan, BM'nin insani yardım kuruluşları (UNHCR, WFP, UNICEF) dünya genelinde milyonlarca insana yardım ulaştırıyor. Bu kuruluşların çalışmaları, örgütün hala hayati bir işlev gördüğünü gösteriyor. Ancak bu yardımların etkinliği ve tarafsızlığı da zaman zaman sorgulanıyor. Özellikle çatışma bölgelerinde yardımların siyasallaştığı yönünde eleştiriler var.
BM'nin geleceği, çok taraflılığın geleceğiyle yakından ilişkili. ABD ve Çin arasındaki rekabet, BM'yi de etkiliyor. Batılı güçler, BM'nin liberal değerleri yaymasını isterken, Rusya ve Çin egemenlik ilkesine vurgu yapıyor. Bu gerilim, örgütün karar alma mekanizmalarını felç edebiliyor. Ayrıca, BM'nin barışı koruma operasyonları da sorgulanıyor; bazı misyonlar başarısızlıkla sonuçlandı ve cinsel istismar vakaları itibar kaybına yol açtı.
Reform çağrıları sadece bütçe ve yapıyla sınırlı değil. Güvenlik Konseyi'nin genişletilmesi, veto yetkisinin sınırlandırılması gibi yapısal değişiklikler de gündemde. Ancak bu değişiklikler için BM Şartı'nda değişiklik yapılması gerekiyor ki bu da tüm daimi üyelerin onayını gerektiriyor. Dolayısıyla, köklü bir reform kısa vadede pek olası görünmüyor.
Yeni genel sekreterin öncelikli görevi, örgütü daha verimli ve hesap verebilir hale getirmek olacak. Bunun için öncelikle gereksiz bürokrasinin azaltılması, kaynakların etkin kullanımı ve örgütün temel misyonuna odaklanması gerekiyor. Aksi halde BM, uluslararası arenada daha da marjinalleşme riskiyle karşı karşıya kalabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, BM'nin reforme edilmesi ve daha etkin bir yapıya kavuşmasını uzun süredir savunuyor. Özellikle Güvenlik Konseyi'nin genişletilmesi ve veto yetkisinin sınırlandırılması konusundaki talepleri, “Dünya Beşten Büyüktür” söylemiyle uluslararası platformlarda dile getiriliyor. BM'nin küçültülmesi ve temel işlevlerine dönmesi, Türkiye'nin çok taraflılık vurgusuyla örtüşüyor. Ayrıca, BM kuruluşlarının daha şeffaf ve hesap verebilir olması, Türkiye'nin insani diplomasi ve barışı koruma misyonlarındaki rolünü güçlendirebilir. Yeni genel sekreterin reform yanlısı bir isim olması, Türkiye'nin BM içindeki etkinliğini artırabilir. Ancak, reform sürecinde Türkiye'nin çıkarlarının gözetilmesi ve özellikle Kıbrıs, Suriye gibi konularda BM'nin dengeli bir tutum sergilemesi kritik önemde.
