Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk, ABD ile İran arasında yeniden alevlenen çatışmaların sivil halk üzerinde yıkıcı bir etki yaratacağı uyarısında bulundu. Türk, yaptığı yazılı açıklamada, “ABD ile İran arasındaki düşmanlıkların geri dönmesi, halihazırda derin bir kriz içinde olan bölge halkları için büyük bir gerileme anlamına geliyor” ifadelerini kullandı. BM yetkilisi, tarafları uluslararası insancıl hukuka saygı göstermeye ve sivillerin korunmasını öncelik haline getirmeye çağırdı.
Gelişmenin Arka Planı
ABD ile İran arasındaki gerilim, son haftalarda yeniden tırmanışa geçti. Başta Yemen ve Suriye olmak üzere bölgedeki vekâlet savaşları, İran’ın nükleer programına ilişkin anlaşmazlıklar ve ABD’nin uyguladığı yaptırımlar, iki ülke arasındaki gerginliğin temel başlıklarını oluşturuyor. Daha önce 2020 yılında ABD’nin Bağdat’ta İranlı General Kasım Süleymani’yi hedef alan suikastı, iki ülkeyi savaşın eşiğine getirmişti. Bugün ise tarafların birbirlerine yönelik askeri hareketliliği artırması, bölgesel bir çatışma endişelerini yeniden gündeme taşıdı.
Volker Türk, açıklamasında sivillerin bu çatışmanın bedelini ödememesi gerektiğini vurgulayarak, “Tarih bize gösteriyor ki bu tür çatışmalarda en ağır yükü her zaman kadınlar, çocuklar ve savunmasız gruplar çekiyor” dedi. BM İnsan Hakları Ofisi, özellikle Irak, Yemen ve Suriye’deki sivil kayıplara dikkat çekerek taraflara itidal çağrısında bulundu.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD ile İran arasındaki çatışmanın tırmanması, sadece iki ülke arasında kalmayarak tüm Ortadoğu’yu etkileme potansiyeline sahip. İran destekli Husilerin Yemen’de Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyona yönelik saldırıları, Lübnan Hizbullahı’nın İsrail sınırındaki varlığı, Suriye’deki İran destekli milisler ve Irak’taki Şii gruplar, bu çatışmanın bölgesel bir yangına dönüşme riskini artırıyor. Uzmanlar, tırmanışın kontrol altına alınamaması halinde Basra Körfezi’ndeki enerji ticaretinin de sekteye uğrayabileceğini belirtiyor. Küresel çapta ise ABD ile İran arasındaki kriz, petrol fiyatlarında dalgalanmaya ve uluslararası piyasalarda belirsizliğe yol açıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, hem İran hem de ABD ile tarihsel olarak karmaşık ilişkilere sahip bir ülke. İran ile sınır komşusu olması ve enerji ithalatında İran’a bağımlılığı, gelişmeleri Ankara açısından kritik kılıyor. Ayrıca Suriye ve Irak’taki güvenlik dinamikleri, Türkiye’nin bu krizden doğrudan etkilenmesine yol açabilir. Ankara, daha önceki ABD-İran gerilimlerinde olduğu gibi, diplomatik çözüm ve bölgesel istikrar vurgusu yaparak tansiyonun düşürülmesi için arabuluculuk rolü üstlenebilir. Ancak Türkiye’nin NATO üyesi olması ve ABD ile ortak güvenlik bağları, İran ile ilişkilerini dengelemek zorunda olduğu bir denklem oluşturuyor.
