Birleşmiş Milletler (BM), küresel ölçekte gig ekonomisi olarak bilinen platform tabanlı çalışma düzeninde faaliyet gösteren milyonlarca işçiye yönelik ilk uluslararası koruma anlaşmasını kabul etti. Dünyada bir ilk niteliği taşıyan bu anlaşma, asgari ücret uygulaması, sosyal güvence hakları ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi gibi temel korumaları zorunlu kılıyor. Anlaşma, BM'nin bağlı kuruluşu olan Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) bünyesinde yürütülen müzakerelerin ardından, üye devletlerin oy birliğiyle kabul edildi. Gig ekonomisi çalışanlarının hukuki statüsünü netleştirmeyi ve onlara geleneksel işçilerle eşit haklar tanımayı amaçlayan bu adım, küresel işgücü piyasasında önemli bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.
Gig ekonomisi çalışanlarının sorunları ve anlaşmanın kapsamı
Gig ekonomisi, Uber, DoorDash, TaskRabbit ve benzeri dijital platformlar üzerinden sunulan esnek çalışma biçimini ifade ediyor. Bu modelde çalışanlar genellikle bağımsız yüklenici olarak sınıflandırılıyor ve asgari ücret, fazla mesai, sağlık sigortası, işsizlik yardımı gibi geleneksel işçi haklarından yararlanamıyor. Anlaşma, bu statü belirsizliğini gidermeyi ve platform çalışanlarının en azından asgari ücret garantisine sahip olmasını sağlamayı hedefliyor. Ayrıca, işverenlerin çalışanlara karşı yükümlülüklerini yerine getirmesi için denetim mekanizmaları oluşturulmasını öngörüyor. Anlaşma metninde, platform şirketlerinin çalışanlarına adil ücret ödemesi, çalışma saatlerini kayıt altına alması ve sosyal güvenlik primlerini yatırması gibi yükümlülükler sıralanıyor. ILO Genel Direktörü Gilbert Houngbo, anlaşmanın "küresel çapta milyonlarca platform çalışanının hayatını doğrudan etkileyeceğini" ve "dijital çağda sosyal adaletin sağlanması için kritik bir adım" olduğunu belirtti.
Anlaşma, özellikle gelişmekte olan ülkelerde sayıları hızla artan gig ekonomisi çalışanlarının korunması açısından büyük önem taşıyor. Dünya genelinde yaklaşık 500 milyon kişinin bu sektörde çalıştığı tahmin ediliyor. Ancak bu çalışanların büyük çoğunluğu sosyal güvence kapsamı dışında kalıyor ve iş kazaları, hastalık ya da işsizlik durumunda herhangi bir destek alamıyor. Anlaşma, bu duruma çözüm getirmek için ülkelerin ulusal yasalarını gözden geçirmesini ve platform çalışanlarına yönelik asgari standartlar belirlemesini tavsiye ediyor. Bununla birlikte, anlaşma bağlayıcı nitelikte olmasa da imzacı devletlerin bu standartları uygulamak için yasal düzenleme yapma taahhüdünde bulunması gerekiyor.
Küresel etki ve tartışmalar
Anlaşma, teknoloji şirketleri ve işveren örgütleri tarafından farklı tepkilerle karşılandı. Bazı platform şirketleri, anlaşmanın esnek çalışma modelini tehdit ettiğini ve maliyetleri artırarak istihdamı azaltabileceğini savunuyor. Öte yandan, işçi sendikaları ve sivil toplum kuruluşları, anlaşmanın çalışanların temel haklarını güvence altına aldığını ancak uygulamanın etkin bir şekilde denetlenmesi gerektiğini belirtiyor. Anlaşma kapsamında, çalışanların örgütlenme hakkına ve toplu sözleşme yapma yetkisine sahip olması da talep ediliyor. Küresel çapta, gig ekonomisi çalışanlarına yönelik bu tür bir korumanın ilk kez uluslararası düzeyde kabul edilmesi, diğer bölgelerde de benzer düzenlemelerin önünü açabilecek nitelikte. Avrupa Birliği (AB), 2021 yılında platform çalışanlarına yönelik bir direktif taslağı hazırlamış, ancak henüz yasalaşma aşamasına gelmemişti. BM'nin bu adımı, AB'nin de süreci hızlandırmasına etki edebilir.
Anlaşmanın kabulü, aynı zamanda gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasında gig ekonomisinin düzenlenmesine ilişkin farklı yaklaşımları da gözler önüne seriyor. Gelişmiş ülkelerde platform çalışanları daha fazla hak talebinde bulunurken, gelişmekte olan ülkelerde bu sektör genellikle kayıt dışı istihdamın bir uzantısı olarak görülüyor. Anlaşma, her iki tarafın da ortak bir zeminde buluşmasını sağlamayı amaçlıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
BM'nin gig ekonomisi çalışanlarına yönelik anlaşması, Türkiye için de önemli bir referans noktası oluşturuyor. Türkiye'de özellikle büyükşehirlerde yaygınlaşan yemek siparişi, market teslimatı ve ulaşım gibi platform tabanlı işlerde çalışan binlerce kişi, benzer şekilde sosyal güvence eksikliği ve düşük ücret sorunlarıyla karşı karşıya. Anlaşma, Türkiye'nin bu alandaki mevzuatını gözden geçirmesi ve platform çalışanlarına asgari ücret garantisi ile sosyal haklar tanıması için bir fırsat sunuyor. Ayrıca, Türkiye'nin ILO sürecine aktif katılımı ve anlaşmayı onaylaması, uluslararası işgücü standartlarına uyum açısından da olumlu bir adım olacaktır. Küresel etki bağlamında, düzenleme Türkiye'nin dijital ekonomi politikalarına yön verme potansiyeli taşıyor.
