Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Antonio Guterres, Orta Doğu’daki çatışmaların “tüm enerji şoklarının anası”nı tetiklediğini ve bunun gelişmekte olan ülkeler için uzun süreli, çok yönlü krizlere yol açtığını açıkladı. Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) Paris’te düzenlenen bir toplantısında konuşan Guterres, mevcut enerji krizinin sadece fiyat artışlarıyla sınırlı olmadığını, aynı zamanda gıda güvenliği, kamu borcu ve jeopolitik istikrar üzerinde de yıkıcı etkiler yarattığını vurguladı. Özellikle Afrika ve Güney Asya’daki düşük gelirli ülkelerin, enerji ithalat faturalarının katlanarak artması nedeniyle sosyal huzursuzluk ve ekonomik çöküşle karşı karşıya kaldığına dikkat çeken Guterres, uluslararası toplumu derhal harekete geçmeye çağırdı.
Krizin Boyutları ve Arka Planı
Guterres, konuşmasında İsrail-Hizbullah çatışmalarının İran’ı da içine çekme riski taşıdığını ve bunun Hürmüz Boğazı üzerinden küresel petrol akışını tehdit ettiğini belirtti. IEA verilerine göre, Brent petrolün varil fiyatı son altı ayda yüzde 40 artarak 95 doların üzerine çıktı. Doğalgaz fiyatları ise Avrupa’da geçen yıla göre yüzde 150 yükseldi. Bu durum, özellikle enerji yoğun sektörlerde faaliyet gösteren gelişmekte olan ülkeleri kırılgan hale getiriyor. Guterres, “Fosil yakıtlara bağımlılık ne kadar uzun sürerse, bu tür şoklar o kadar sık ve şiddetli yaşanacak” uyarısında bulundu. Enerji krizi aynı zamanda gıda üretim maliyetlerini artırarak küresel gıda fiyat endeksini tarihi zirvelere taşıdı; BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), 2024 yılında 345 milyon insanın akut gıda güvensizliğiyle karşı karşıya kalabileceğini tahmin ediyor.
Guterres’in sözleri, Suudi Arabistan liderliğindeki OPEC+ grubunun üretim kesintilerinin etkisini sürdürdüğü bir döneme denk geldi. Rusya-Ukrayna savaşı sonrası uygulanan yaptırımlar da enerji arz güvenliğini zayıflattı. Guterres, mevcut durumun iklim kriziyle mücadeleyi ötelediğini, çünkü ülkelerin kısa vadede enerji güvenliği için kömür gibi kirli kaynaklara yöneldiğini ifade ederek bunun “felaket senaryosu” olduğunu söyledi.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Kriz, sadece enerji piyasalarını değil, aynı zamanda küresel tedarik zincirlerini ve mali sistemleri de etkiliyor. Gelişmekte olan ülkeler, artan faiz oranları ve güçlenen dolar karşısında borç yüklerini yönetmekte zorlanıyor. Dünya Bankası verilerine göre, düşük gelirli ülkelerin toplam dış borç ödemeleri 2024 yılında 62 milyar dolara ulaştı. Guterres, “Bu ülkeler artık ne enerji ne de gıda ithal edebiliyor; okullar hastanelere dönüşüyor, temel hizmetler çöküyor” dedi.
Orta Doğu’daki jeopolitik gerilimler, özellikle İsrail-Lübnan sınırında tırmanan çatışmalar, enerji altyapısını hedef alıyor. İran’ın nükleer programı konusunda Batı ile yaşanan anlaşmazlık, Hürmüz Boğazı’nın güvenliğini tehdit ediyor. Guterres, tüm taraflara itidal çağrısı yaparak diplomasiye dönülmesi gerektiğini belirtti.
BM lideri ayrıca, gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı taahhütlerini yerine getirmesinin ve yenilenebilir enerji yatırımlarını hızlandırmasının önemine vurgu yaptı. “Hedef 2030’a kadar yenilenebilir enerji kapasitesini üç katına çıkarmak olmalı” diye ekledi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu kriz, Türkiye’nin enerji ithalatçısı konumunu ve jeopolitik kırılganlığını öne çıkarıyor. Türkiye, doğalgazının yaklaşık yüzde 45’ini Rusya’dan, önemli bir kısmını da İran’dan ithal ediyor; Orta Doğu’daki gerilimler doğrudan Türkiye’nin enerji maliyetlerini etkileyebilir. Ayrıca, ekonomisi zaten yüksek enflasyon ve cari açıkla mücadele eden Türkiye, artan enerji faturalarıyla daha da zorlanabilir. Türkiye’nin enerji arz güvenliği için Karadeniz’deki Sakarya Gaz Sahası gibi yerel kaynakları devreye alma ve yenilenebilir enerji yatırımlarını hızlandırma stratejisi, bu kriz ortamında daha da önem kazanıyor. Bölgesel olarak, Türkiye’nin enerji merkezi olma hedefi (örneğin Kars-Iğdır doğalgaz hattı veya nükleer santral projeleri) bu tür şoklara karşı tampon görevi görebilir. Ancak Guterres’in uyarıları, Türkiye’nin enerji bağımlılığını çeşitlendirmesi ve diplomasi kanallarını açık tutması gerektiğine işaret ediyor.
