Birleşmiş Milletler'in (BM) su ürünleri yetiştiriciliğini büyük ölçekte artırma planı, dünya çapında yabani balık avının neredeyse yarısının çiftlik balıkları için yeme dönüştürülmesine neden olabilir. Uzmanlar, bu durumun ekosistemlere zarar verebileceğini ve savunmasız toplulukların gıda kaynaklarını tehdit edebileceğini belirtiyor. Rapor, mevcut balıkçılık ve yem üretim sisteminin sürdürülemez olduğunu ortaya koyuyor.
Planın Arka Planı ve Boyutları
BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) tarafından desteklenen ve önümüzdeki on yılda su ürünleri yetiştiriciliğinin önemli ölçüde genişletilmesini öngören bir yol haritası, halihazırda dünya genelinde yakalanan yabani balıkların yaklaşık %40'ının çiftlik hayvanları ve çiftlik balıkları için yem olarak kullanıldığını gösteriyor. Rapor, eğer planlar uygulanırsa bu oranın %50'ye çıkacağını tahmin ediyor. Bu, her yıl milyonlarca ton uskumru, sardalya, hamsi gibi küçük pelajik balığın öğütülerek balık unu ve balık yağı haline getirilmesi anlamına geliyor.
Balık unu ve yağı, somon, levrek, çipura gibi etçil çiftlik balıklarının beslenmesinde kritik öneme sahip. Ancak bu balıkların doğal besin zincirindeki yeri, onları yakalamak için kullanılan endüstriyel avcılık yöntemleriyle birleşince, deniz ekosistemleri üzerinde ciddi baskı oluşturuyor. Özellikle Batı Afrika, Güneydoğu Asya ve Güney Amerika kıyılarındaki yerel balıkçı toplulukları, bu küçük balıklara doğrudan gıda ve geçim kaynağı olarak bağımlı.
Raporun yazarları, mevcut sistemin "saçma" olduğunu vurguluyor: "İnsanların yiyebileceği balıkları, başka balıkları beslemek için öğütmek, küresel gıda güvenliği açısından akıl dışı." Uzmanlar, su ürünleri yetiştiriciliğinin genişlemesinin, yalnızca bitkisel bazlı yemlere geçiş ve verimlilik artışıyla mümkün olabileceğini, aksi halde ekolojik çöküş riski bulunduğunu belirtiyor.
Küresel Boyut ve Olası Sonuçlar
Su ürünleri yetiştiriciliği, son yıllarda dünyanın en hızlı büyüyen gıda üretim sektörü haline geldi. 2022'de ilk kez, çiftlik balığı üretimi yabani balık avını geçti. Ancak bu büyüme, doğal kaynaklar üzerindeki baskıyı artırıyor. Özellikle Asya ve Latin Amerika'da yoğunlaşan endüstriyel balıkçılık, deniz kuşları, deniz memelileri ve diğer yırtıcılar için besin rekabeti yaratıyor. Ayrıca, balık unu üretimi için yapılan avcılık, iklim değişikliğiyle mücadelede önemli rol oynayan deniz karbon döngüsünü de bozuyor.
FAO'nun 2024 raporuna göre, dünya balık stoklarının %35'i aşırı avlanma tehlikesi altında. Eğer çiftlik balığı üretimi planlandığı gibi artarsa, bu oran daha da yükselecek. Uzmanlar, özellikle Afrika'nın batı kıyılarındaki ülkelerde, balık unu fabrikalarının yerel halkın protein ihtiyacını karşılayan balık türlerini yok ettiğini belirtiyor. Moritanya, Senegal ve Gana gibi ülkelerde balıkçılık sektörü, milyonlarca insanın geçim kaynağı. Bu ülkelerde yabani balık avının azalması, gıda krizlerini derinleştirebilir.
Çözüm önerileri arasında, balık yemi üretiminde böcek proteini, alg ve mikroorganizma bazlı alternatiflerin kullanılması yer alıyor. Ancak bu teknolojiler henüz yaygın değil ve maliyetli. Ayrıca, bazı çiftlik balığı türlerinin (örneğin tilapia ve sazan) otçul olması nedeniyle, yem ihtiyacı daha düşük. Uzmanlar, politika yapıcıların etçil türlerin üretimini sınırlayıp, otçul türlere yönelmesi gerektiğini söylüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, su ürünleri yetiştiriciliğinde Avrupa'da önemli bir oyuncu; levrek ve çipura üretiminde dünya liderleri arasında. Ancak bu sektör, büyük ölçüde ithal balık unu ve yağına bağımlı. BM planı çerçevesinde küresel yem fiyatlarının artması, Türkiye'nin ihracat rekabet gücünü zayıflatabilir. Ayrıca, Türkiye'nin çevresindeki denizlerde (Ege, Karadeniz, Akdeniz) aşırı avlanma zaten ciddi boyutlarda. Hamsi ve sardalya gibi türlerin yem için avlanması, Karadeniz ekosistemini daha da baskı altına alabilir. Türkiye'nin, alternatif yem kaynaklarına yatırım yapması ve sürdürülebilir balıkçılık politikalarını güçlendirmesi kritik önem taşıyor.
