Endonezya'nın Güney Sulawesi bölgesinde, geleneksel Bugis toplumunda bissu olarak bilinen rahipler, hem eril hem de dişil özelliklere sahip olduklarına inanıldığı için, yeryüzü ile gökyüzü arasında bir köprü olarak kabul ediliyor. Beş cinsiyetli bir kozmolojiye sahip olan Bugis kültüründe bissular, tanrılarla insanlar arasında aracılık eden kutsal figürlerdir. Bu rahipler, düğünlerden hasat törenlerine kadar pek çok ritüelde başrol oynar. Bissu olmak doğuştan gelen bir özellik olarak görülür; tam olarak erkek ya da kadın olmayan bireyler, bu kimliği yaşamlarının erken dönemlerinde hisseder. Geleneksel kıyafetleri ve kadınsı tavırlarıyla dikkat çeken bissular, modernleşme ve İslam'ın yaygınlaşmasıyla birlikte varlıklarını sürdürme mücadelesi veriyor. Özellikle son yıllarda artan muhafazakarlık, bu kültürel mirasın geleceğini tehdit ediyor.
Bissu Geleneğinin Kökenleri ve Kutsal Rolü
Bissu geleneği, Bugis mitolojisine göre dünyanın yaratılışına kadar uzanır. Efsaneye göre, ilk bissu, gökyüzünden inen tanrısal bir varlıktır. Bissular, doğaüstü güçlere sahip olduklarına, hastalıkları iyileştirebildiklerine ve gelecekten haber verebildiklerine inanılır. Bir bissu olabilmek için belirli bir soy silsilesine ait olmak gerekmez; ancak bissu olacak kişinin, toplum tarafından 'bedeninde her iki cinsiyetin ruhunu taşıdığı' şeklinde algılanması esastır. Bissular genellikle erkek doğar ancak kadın gibi giyinir ve konuşur; evlenmezler ve özel bir yaşam tarzı sürdürürler. Ritüel danslarından oluşan maggiri töreni sırasında kendilerinden geçerler ve trans halinde halka mesajlar ilettikleri varsayılır. Bu törenler, 1940'lı yıllara kadar oldukça yaygınken, Endonezya'nın bağımsızlığı sonrası İslam'ın yükselişiyle gerilemeye başlamıştır.
Küresel Cinsiyet Anlayışına Bir Pencere
Bissu geleneği, Batı merkezli ikili cinsiyet normlarına alternatif bir bakış açısı sunuyor. Bugis kültüründe beş cinsiyet vardır: erkek (oroane), kadın (makunrai), kadın ruhlu erkek (calabai), erkek ruhlu kadın (calalai) ve her iki ruhu da taşıyan bissu. Bu sistem, cinsiyeti biyolojiden çok manevi ve toplumsal bir olgu olarak tanımlıyor. Antropologlar, bissu geleneğini dünyanın birçok yerinde görülen ikili olmayan cinsiyet kimliklerine bir örnek olarak gösteriyor. Ancak modernleşme ve küreselleşme, geleneksel yapıları zorluyor. Bugis toplumunun genç nesilleri arasında bissu olma isteği azalırken, bu kutsal rahiplerin sayısı giderek düşüyor. Bugün yalnızca birkaç düzine bissu kaldığı tahmin ediliyor ve bu da geleneğin yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'nin cinsiyet ve inanç konularındaki politikaları, bissu geleneğinden farklı bir düzlemde ilerlemektedir. Ancak bu tür küresel örnekler, Türkiye'deki LGBTQ+ hakları ve dini çoğulculuk tartışmalarına antropolojik bir perspektif kazandırabilir. Endonezya'nın muhafazakar dönüşümü, Türkiye'de benzer dinamikleri yaşayan topluluklar için bir karşılaştırma zemini sunuyor. Bissu örneği, kimlik siyasetinin ötesinde, toplumların kültürel miraslarını koruma çabalarının uluslararası toplumda nasıl yankı bulduğunu göstermesi açısından önemlidir. Türk akademisyenler ve politika yapıcılar, bu tür azınlık kültürlerinin korunmasına yönelik uluslararası deneyimlerden ders çıkarabilir.
