Yale Üniversitesi tarafından iki yılda bir hazırlanan Çevre Performansı Endeksi'nin (EPI) 2024 raporuna göre, iklim değişikliğiyle mücadele ve çevre kirliliğini azaltma konusunda en başarılı ülkeler Avrupa kıtasından çıktı. Endekste Estonya, Lüksemburg ve İngiltere ilk üç sırayı alırken, ABD 27. sıraya gerileyerek son 10 yılın en kötü performansını sergiledi. Raporda, hava ve su kirliliği gibi kronik sorunların çözümünde dünya genelinde cesaret verici adımlar atıldığı vurgulansa da, emisyon azaltımı konusundaki ilerlemenin yetersiz olduğu belirtiliyor.
Endeksin arka planı ve kriterleri
Yale Üniversitesi bünyesindeki Çevre Hukuku ve Politikaları Merkezi tarafından hazırlanan EPI, 180 ülkeyi 40 farklı göstergede değerlendiriyor. İklim değişikliği, hava kalitesi, su kaynakları, biyolojik çeşitlilik ve tarım gibi alanlardaki performansı 0-100 arası puanla ölçen endeks, bu yıl özellikle sera gazı emisyonlarının azaltılmasına odaklandı.
Estonya, yüzde 78.6'lık puanla birinci sıraya yerleşirken, onu yüzde 77.9 ile Lüksemburg ve yüzde 77.7 ile İngiltere izledi. İlk 10'da yer alan diğer ülkeler arasında Finlandiya, Danimarka, İsviçre, Fransa, Almanya ve Avusturya gibi Avrupa ülkeleri bulunuyor. Endeksin alt sıralarında ise Afrika ve Güney Asya ülkeleri yer alıyor; Hindistan 168., Bangladeş 172. ve Nijerya 175. sırada.
Bölgesel ve küresel boyut: ABD'nin gerilemesi
ABD'nin 27. sıraya gerilemesi, uluslararası kamuoyunda dikkat çekti. 2022'de 20. sırada olan ABD, özellikle Paris İklim Anlaşması'ndan çekilme ve ardından yeniden katılma sürecindeki dalgalanmaların etkisiyle puan kaybetti. Rapor, ABD'nin sera gazı emisyonlarını azaltma hızının diğer gelişmiş ülkelere kıyasla yavaş olduğunu ve yenilenebilir enerji yatırımlarında Çin ve Avrupa Birliği'nin gerisinde kaldığını ortaya koyuyor.
Çin ise 120. sırada yer alarak kötü bir performans sergiledi. Dünyanın en büyük karbon salıcısı olan Çin, hava kirliliğiyle mücadelede kısmi iyileşme sağlasa da kömür kullanımındaki artış nedeniyle düşük puan aldı. Avrupa Birliği üyesi ülkeler genel olarak yüksek puanlarla öne çıkarken, Norveç ve İzlanda gibi zengin kaynaklara sahip ülkelerin performansı beklentilerin altında kaldı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, 2024 EPI endeksinde 52. sırada yer alarak orta sıralarda konumlandı. Türkiye'nin özellikle hava kalitesi ve su kaynakları yönetiminde iyileşme kaydettiği görülse de, sera gazı emisyonlarının azaltılması konusunda hızlı adımlar atması gerekiyor. Avrupa Birliği'nin Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizması gibi yeni ticari engellerle karşı karşıya olan Türkiye'nin, ihracatının önemli bir kısmını gerçekleştirdiği AB pazarında rekabetçiliğini koruyabilmesi için emisyon azaltımına yönelik politikalarını güçlendirmesi kritik önemde. Aksi takdirde, karbon yoğun ürünlerine ek vergiler uygulanması ihracat gelirlerini olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle, EPI raporu Türkiye için hem bir uyarı hem de yeşil dönüşüm fırsatlarının hatırlatıcısı niteliğinde.
